काठमाडौँ । अमेरिका र इरानबीचको तनाव पुनः उत्कर्षमा पुगेसँगै विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील तथा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्गमध्येको एक ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ पुनः विश्वव्यापी चर्चाको केन्द्रमा आएको छ।

क्षेत्रमा स्थायी शान्ति स्थापना गर्ने उद्देश्यका साथ एक महिनाअघि मात्र दुवै देशबीच सम्पन्न भएको अन्तरिम सम्झौता विपरीत फेरि द्वन्द्व र आपसी आक्रमणको शृङ्खला सुरु भएको छ। यस बढ्दो सैन्य तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा समेत ठूलो उतारचढाव देखिएको छ।

यस्तो संकटपूर्ण परिस्थितिमा यदि स्ट्रेट अफ हर्मुजबाट व्यापारिक जहाज र तेल ट्याङ्करहरूको आवतजावत ठप्प वा अत्यधिक जोखिमपूर्ण बनेमा खाडी क्षेत्रका तेल तथा ग्यास निर्यातक राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पहुँच बनाउन वैकल्पिक मार्गहरू प्रयोग गर्न सक्लान् त ?

ऊर्जा क्षेत्रका विश्लेषकहरूका अनुसार केही वैकल्पिक मार्गहरू अस्तित्वमा रहे तापनि हालको अवस्थामा तीमध्ये कुनै पनि मार्ग यो रणनीतिक जलमार्गको पूर्ण विकल्प बन्न सक्ने हैसियतमा छैनन्।

इरान र ओमानको बीचमा अवस्थित स्ट्रेट अफ हर्मुज हालसम्म पनि खाडी क्षेत्रबाट हुने अधिकांश तेल र प्राकृतिक ग्यास निर्यातको प्राथमिक मार्ग हो। यस मार्गको अत्यधिक परिवहन क्षमता, लचिलोपन र न्यून ढुवानी खर्चका कारण यो मार्ग विश्वकै पहिलो रोजाइमा पर्दै आएको छ।

पाइपलाइन नेटवर्कको तुलनामा तेल ट्याङ्करहरूले निकै कम लागतमा ठूलो परिमाणमा तेल र ग्यास आपूर्ति गर्न सक्छन्, जबकि पाइपलाइन निर्माण र त्यसको मर्मतसम्भारका लागि ठूलो पूँजी लगानी आवश्यक पर्दछ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको तथ्याङ्क अनुसार दैनिक करिब दुई करोड ब्यारेल तेल र पेट्रोलियम उत्पादनहरू स्ट्रेट अफ हर्मुज भएर बाह्य बजारमा जाने गर्दछन्। यो परिमाण विश्वभर समुद्री मार्गबाट हुने कुल तेल व्यापारको झण्डै २५ प्रतिशत (एक चौथाई) हो, जसमध्ये करिब ८० प्रतिशत हिस्सा एसियाली मुलुकहरूमा पैठारी हुने गर्दछ।

यसका साथै, विश्वव्यापी रूपमा निर्यात हुने कुल लिक्विफाइड नेचुरल ग्यास (एलएनजी) को लगभग पाँचौं हिस्सा (२० प्रतिशत) यही मार्गबाट गुज्रने गर्दछ। एलएनजीको सन्दर्भमा यो जलमार्गमाथिको निर्भरता अझ बढी संवेदनशील छ।

विश्वकै सबैभन्दा ठूलो एलएनजी निर्यातक देश कतार आफ्नो ग्यास अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन पूर्ण रूपमा यही मार्गमा निर्भर छ। हाल कतारसँग यसको निर्यातका लागि ठूलो परिमाणमा काम गर्न सक्ने अन्य कुनै वैकल्पिक पूर्वाधार उपलब्ध छैन।

स्ट्रेट अफ हर्मुजका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा इरानले कायम राखेको रणनीतिक प्रभावलाई कम गर्न खाडी मुलुकहरूले लामो समयदेखि वैकल्पिक पूर्वाधार विकासमा ठूलो लगानी गर्दै आएका छन्।

यस दिशामा सबैभन्दा ठूलो लगानी साउदी अरबको १२ सय किलोमिटर लामो ‘इस्ट-वेस्ट पाइपलाइन’ (पेट्रोलाइन) हो। यसले देशको पूर्वी तेल क्षेत्रलाई लाल सागर (रेड सी) को तटमा अवस्थित ‘यनबु’ निर्यात टर्मिनलसँग जोड्दछ।

सन् १९८० को दशकमा इरान-इराक युद्धका बेला तेल ट्याङ्करहरूमाथि भएका आक्रमणपछि निर्माण गरिएको यस पाइपलाइनको क्षमता सन् २०१९ मा बढाएर आपत्कालीन अवस्थामा दैनिक ७० लाख ब्यारेल पुर्‍याइएको थियो।

यूएईले पनि ४०६ किलोमिटर लामो ‘अबु धाबी क्रूड आयल पाइपलाइन’ विकास गरेको छ, जसले अबु धाबीको ‘हबसान’ तेल क्षेत्रलाई ओमानको खाडीमा रहेको ‘फुजैरह’ बन्दरगाहसँग जोड्दछ। यसले गर्दा हर्मुज स्ट्रेट पार नगरीकन सिधै तेल निर्यात गर्न सम्भव भएको छ।

यसैबीच, दुबईस्थित प्रमुख बन्दरगाह सञ्चालक कम्पनी ‘डीपी वर्ल्ड’ ले फुजैरहमा नयाँ बहुउद्देश्यीय बन्दरगाह र टर्मिनल निर्माणका लागि छलफल अघि बढाएको छ, जसको उद्देश्य दुबईको प्रमुख हब ‘जेबेल अली’ माथिको निर्भरता कम गर्नु हो।

इरान आफैले पनि हर्मुज स्ट्रेट छल्नका लागि खाडी क्षेत्रको उत्तरी भागमा रहेको ‘गोरेह’ देखि ओमानको खाडीको ‘जास्क’ टर्मिनलसम्म जाने एक हजार किलोमिटर लामो पाइपलाइन तयार गरेको छ, जसको क्षमता दैनिक १० लाख ब्यारेल छ। यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध र अपूर्ण पूर्वाधारका कारण यसको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन।

वैकल्पिक मार्गहरूको सबैभन्दा ठूलो सीमा तिनीहरूको ढुवानी क्षमता हो। आईईएका अनुसार यी सबै वैकल्पिक पाइपलाइनहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालन हुँदा पनि दैनिक मात्र ३५ देखि ५५ लाख ब्यारेल तेल ढुवानी गर्न सकिन्छ, जबकि सामान्य अवस्थामा हर्मुजबाट दैनिक दुई करोड ब्यारेल तेल ओसारपसार हुने गर्दछ। ‘किंग्स कलेज लन्डन’ का एसोसिएट प्रोफेसर डेभिड बी. रोबर्ट्सका अनुसार यो क्षमता विश्वव्यापी माग धान्न ‘कदापि पर्याप्त छैन।’

वैकल्पिक मार्गहरू पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैनन्। सन् २०१९ मा साउदीको पेट्रोलाइन पम्पिङ स्टेसन र यूएईको फुजैरहस्थित भण्डारण केन्द्रहरूमा भएका ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमणले यी पाइपलाइनहरू पनि सैन्य निसानामा पर्न सक्ने जोखिम स्पष्ट पारेका छन्।

यसबाहेक, इराकले उत्तरी क्षेत्रबाट टर्कीको भूमध्यसागरीय बन्दरगाह ‘जेहान’ सम्म जोड्ने ९७० किलोमिटर लामो ‘किरकुक-जेहान’ पाइपलाइन पुनः सुचारु गरेको छ। अढाई वर्ष बन्द रहेर सन् २०२५ सेप्टेम्बरमा खुलेको यस पाइपलाइनबाट सन् २०२६ मार्चसम्म दैनिक २ लाख ५० हजार ब्यारेल तेल आपूर्ति हुन थालेको छ। तर, इराकको दैनिक ३४ लाख ब्यारेल निर्यातको तुलनामा यो निकै सानो हिस्सा हो। इराकको ९५ प्रतिशत तेल अझै पनि दक्षिणी बन्दरगाह ‘बसरा’ बाट हर्मुज हुँदै जान्छ।

मध्यपूर्वमा क्षेत्रीय निर्यात मार्गहरूलाई विविधीकरण गर्न इराक-सिरिया-अमेरिकाबीच ‘किरकुक-बानियास’ पाइपलाइन पुनः निर्माण गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ। त्यस्तै, भूमध्यसागर, कालो सागर, क्यास्पियन सागर र अरब खाडीलाई जोड्ने महत्वाकांक्षी ‘फोर सिज प्रोजेक्ट’ अन्तर्गत कतारदेखि टर्कीसम्म ग्यास पाइपलाइन बिछ्याउने प्रस्तावलाई सन् २०२६ अप्रिलमा टर्कीका ऊर्जा मन्त्रीले पुनः ब्युँताउने संकेत गरेका छन्।

सिंगापुरको ‘एस. राजारत्नम स्कूल अफ इन्टरनेशनल स्टडिज’ का वरिष्ठ विश्लेषक हुजैर एजेकिएल जुलहिशामका अनुसार यस्ता वैकल्पिक मार्गहरूले इरानमाथिको निर्भरता हटाए पनि मार्ग उपलब्ध गराउने ट्रान्जिट देशहरूमाथि नयाँ निर्भरता सिर्जना गर्नेछ।

यसले टर्की जस्ता गैर-उत्पादक देशहरूको भूराजनीतिक र रणनीतिक बार्गेनिङ शक्ति अत्यधिक बढाउनेछ। साथै, सिरिया र इराक जस्ता अस्थिर क्षेत्रबाट गुज्रने पाइपलाइनहरू सधैं आतंककारी समूह र सुरक्षा जोखिमको चपेटामा रहनेछन्।

यसको ज्वलन्त उदाहरण इजिप्टको ‘सुमेद पाइपलाइन’ र स्वेज नहर कोरिडोर हो। हालैका महिनाहरूमा लाल सागर (रेड सी) र बाब अल-मन्देव स्ट्रेटमा यमनका हूती विद्रोहीहरूले व्यापारिक जहाजहरूमाथि गरेका निरन्तरका आक्रमणले वैकल्पिक जलमार्गहरू पनि युद्धको प्रत्यक्ष जोखिममा रहेको पुष्टि गरेको छ।

बेलायती थिंक ट्याङ्क ‘रोयल युनाइटेड सर्भिस इन्स्टिच्युट’ का मध्यपूर्व मामिला विज्ञ डा. एच. ए. हेलियरका अनुसार खाडी देशहरू अब हर्मुज स्ट्रेटमाथिको निर्भरता कम गर्न विगतभन्दा बढी प्रतिबद्ध छन्। खाडीका अरब देशहरूले भविष्यमा आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्दै वैकल्पिक मार्गहरूको विकास जारी राख्नेछन्, किनभने उनीहरू अब एकल जलमार्गमा भर पर्न सक्ने स्थितिमा छैनन्।

यद्यपि, यी वैकल्पिक मार्गहरू तत्कालै हर्मुजको पूर्ण प्रतिस्थापन बन्न सक्दैनन्। भूराजनीतिक हिसाबले यस क्षेत्रका राष्ट्रहरू न त इजरायलको पूर्ण दबदबा चाहन्छन्, न त इरानको वर्चस्वलाई नै स्वीकार गर्दछन्। त्यसैले, ऊर्जा सुरक्षा र रणनीतिक सन्तुलन कायम राख्न बहु-आयामिक मार्गहरूको खोजी नै खाडी क्षेत्रको दीर्घकालीन रणनीति बन्ने देखिन्छ।