काठमाडौं । विश्वकै सबैभन्दा लोकप्रिय खेल ‘फुटबल’ लाई अमेरिका र क्यानडामा किन ‘सकर’ भनिन्छ भन्ने कौतुहलता धेरैमा पाइन्छ। धेरैले यसलाई अमेरिकी संस्कृतिले बिगारिएको नाम ठान्ने गरे पनि, वास्तवमा ‘सकर’ शब्दको उत्पत्ति अमेरिकामा नभएर बेलायत (ब्रिटेन) मा नै भएको ऐतिहासिक तथ्य छ।

सन् १८६३ मा बेलायतमा विभिन्न विश्वविद्यालयका फुटबल नियमहरूलाई समेटेर एउटा साझा नियम बनाउन ‘फुटबल एसोसिएसन’ को स्थापना गरिएको थियो। यस एसोसिएसनको नियम अन्तर्गत खेलिने खेललाई औपचारिक रूपमा ‘एसोसिएसन फुटबल’ भन्न थालियो, जुन आजको आधुनिक फुटबल हो।

त्यस समयमा बेलायतमा अर्को प्रख्यात खेल पनि थियो, जसलाई ‘रग्बी फुटबल’ भनिन्थ्यो। उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर बेलायतका अक्सफोर्ड र क्याम्ब्रिज जस्ता प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूमाझ शब्दहरूलाई छोटो पार्ने र पछाडि ‘अर’ थपेर बोल्ने एउटा छुट्टै किसिमको भ्रामक वा आन्तरिक भाषा (स्ल्याङ) को फेसन थियो।

यही फेसनका कारण विद्यार्थीहरूले ‘रग्बी फुटबल’ लाई छोटकरीमा ‘रग्गर’ भन्न थाले भने ‘एसोसिएसन फुटबल’ को ‘Assoc’ शब्दलाई बङ्ग्याएर ‘सकर’ नामकरण गरे। बेलायतमा झन्डै एक शताब्दीसम्म यी दुवै शब्दहरू (फुटबल र सकर) लाई एकअर्काको पर्यायका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो।

जब यो खेल आन्ध्र महासागर पार गरेर उत्तर अमेरिका (अमेरिका र क्यानडा) पुग्यो, त्यहाँका स्थानीय नागरिकहरूले पहिले नै रग्बी र ग्रिडिरोन शैलीको मिश्रणबाट आफ्नो छुट्टै रैथाने खेल विकास गरिसकेका थिए, जसलाई उनीहरूले ‘फुटबल’ (अमेरिकन/क्यानडियन फुटबल) नाम दिइसकेका थिए।

यस्तो अवस्थामा दुईवटा फरक खेलको नाम एउटै हुँदा अत्यधिक अलमल सिर्जना हुने भएपछि, अमेरिकी र क्यानडालीहरूले बेलायती कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने ‘सकर’ शब्दलाई सापटी लिएर ‘एसोसिएसन फुटबल’ लाई स्पष्ट रूपमा ‘सकर’ भन्न सुरु गरे।

यस कथामा सबैभन्दा रोचक मोड सन् १९७० र १९८० को दशकमा आयो, जब अमेरिकी संस्कृति र सञ्चारमाध्यमको प्रभाव विश्वभर तीव्र रूपमा बढ्न थाल्यो। अमेरिकामा ‘सकर’ शब्द अत्यधिक लोकप्रिय भएपछि, बेलायती जनता र त्यहाँका सञ्चारमाध्यमहरूले आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउन भन्दै ‘सकर’ शब्दको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा बहिष्कार गरे।

उनीहरूले यस शब्दलाई ‘क्रुर अमेरिकीकरण’ को संज्ञा दिँदै पुन: ‘फुटबल’ मात्र भन्न थाले। तसर्थ, आज बेलायती वा युरोपेली प्रशंसकहरूले अमेरिकीहरूलाई ‘सकर’ शब्द प्रयोग गरेकोमा जिस्क्याउने गरे पनि त्यो शब्द वास्तवमा उनीहरूकै पुर्खाहरूले सिर्जना गरेको एउटा ऐतिहासिक उपहार थियो।