काठमाडौँ । अमेरिका र इरानबिच बढ्दो सैन्य तनावका बिच अब इरानको आन्तरिक राजनीतिमा पनि रणनीतिक मार्ग ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ (हर्मुज जलडमरू) लाई लिएर गम्भीर मतभेदहरू सार्वजनिक हुन थालेका छन्।

एकतर्फ इरानको शक्तिशाली सैन्य सङ्गठन इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) का कट्टरपन्थी कमान्डरहरू जुनसुकै मूल्यमा पनि हर्म्युज जलमार्गमा आफ्नो सैन्य नियन्त्रण कायम राख्ने र अमेरिकासँगको युद्धलाई निरन्तरता दिने पक्षमा उभिएका छन् भने, अर्कोतर्फ देशको निर्वाचित मसूद पेजेसकियान सरकार र नागरिक नेतृत्व संवाद तथा कूटनीतिक माध्यमबाट यस सङ्कटको समाधान गर्न लागिपरेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मामिला सम्बद्ध थिंक–ट्याङ्क ‘सौफान सेन्टर’ का वरिष्ठ विश्लेषक केनेथ क्याट्जम्यानका अनुसार यतिबेला इरानभित्र दुईवटा विपरीत राजनीतिक विचारधारा र रणनीतिहरूले काम गरिरहेका छन्। विश्लेषक क्याट्जम्यानको भनाइ अनुसार आईआरजीसीका शीर्ष कमान्डर तथा कट्टरपन्थी धार्मिक नेताहरू हर्मुज जलमार्गमाथिको नियन्त्रण नै इरानको सबैभन्दा ठुलो भू–राजनीतिक र रणनीतिक शक्ति (स्ट्राटिजिक स्ट्रेन्थ) भएको ठान्दछन्।

आईआरजीसीको उद्देश्य केवल व्यापारिक जलमार्गमा आफ्नो पकड बलियो बनाउनु मात्र नभई, केही समयअघि अमेरिकी आक्रमणमा मारिएका देशका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको मृत्युको कडा बदला लिनु पनि रहेको छ। उनीहरू अमेरिकालाई यस्तो गतिलो पाठ सिकाउन चाहन्छन्, जसले गर्दा वासिङ्टनले भविष्यमा कहिल्यै इरानमाथि सैन्य आँखा लगाउने आँट नगरोस्।

यसको विपरीत, इरानका राष्ट्रपति मसूद पेजेसकियान र संसद्का सभामुख मोहम्मद बाभेर गालिबाफ जस्ता नागरिक तथा निर्वाचित नेताहरू युद्धलाई थप लम्ब्याउनु आत्मघाती हुने निष्कर्षमा पुगेका छन्। उनीहरू वार्ता र सम्झौताको पक्षमा देखिएका छन्।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार इरानको निर्वाचित सरकारले ओमानको मध्यस्थतामा अमेरिकासँग पुनः वार्ताको ढोका खोल्न चाहिरहेको छ, जसका माध्यमबाट हर्मुज जलमार्गको सुरक्षित सञ्चालन र दुवै देशको हित अनुकूल हुने गरी नयाँ सहमति कायम गर्न सकियोस्।

अर्कोतर्फ, संयुक्त राज्य अमेरिकाले पनि हर्मुज जलमार्गलाई निर्बाध रूपमा खुला राख्नु आफ्नो राष्ट्रिय र रणनीतिक प्राथमिकता भित्र पर्ने कुरा स्पष्ट पारिसकेको छ। वासिङ्टनले विश्वको कुल तेल व्यापारको झन्डै २० प्रतिशत हिस्सा यही समुद्री मार्गबाट हुने भएकाले यसलाई बन्द गर्ने वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अवरोध पुर्‍याउने कुनै पनि प्रयासलाई कडा सैन्य बलद्वारा रोकिने चेतावनी दिएको छ।

रक्षा विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि इरानको कट्टरपन्थी गुट र सेना आफ्नो अडानमा कायमै रहे र हर्मुज जलमार्गलाई बन्द राख्ने नीति लिइरहे भने, अमेरिकाले इरानभित्र अझ ठुला र विनाशकारी सैन्य हमलाहरू गर्ने निश्चित छ।

तर, यदि राष्ट्रपति पेजेसकियानको नागरिक सरकारले आईआरजीसीको सैन्य नेतृत्वमाथि राजनीतिक दबाब सिर्जना गरेर उनीहरूलाई पछि हट्न बाध्य बनाउन सक्यो भने, ओमानको मध्यस्थतामा अमेरिका र इरानबिच एउटा नयाँ र ऐतिहासिक शान्ति सम्झौताको सम्भावना बलियो बनेर जानेछ। इरानभित्रको यो आन्तरिक शक्तिको सङ्घर्षले मध्यपूर्वी युद्धको भावी दिशा तय गर्ने अनुमान गरिएको छ।