काठमाडौं । सर्पको नाम सुन्नासाथ मानिसहरूको मनमा डर, रहस्य र अनेकौँ पुराना कथाहरू उब्जिने गर्छन्। चलचित्र र लोककथाहरूले सर्पका बारेमा यस्ता अनेकौँ भ्रम सिर्जना गरिदिएका छन्, जसलाई मानिसहरू आज पनि साँचो ठान्छन्। तर के साँच्चै सर्पले दूध पिउँछ, बदला लिन्छ वा बीनको धुनमा नाच्छ ? आउनुहोस्, यी दाबीहरूबारे विज्ञानले के भन्छ जानौँ:

१. सर्पले दूध पिउँछ

सर्पले दूधलाई खानाका रूपमा प्रयोग गर्दैन। सर्प मांसाहारी जीव हो, जसले मुसा, चरा, भ्यागुता र अन्य साना जीवहरू खाने गर्छ। ‘स्मिथसोनियन नेसनल जु’ का अनुसार सर्पको पाचन प्रणाली दूध पचाउन सक्ने गरी बनेको हुँदैन। स्तनधारी प्राणीहरूमा जस्तै सर्पमा दूध पचाउने ‘इन्जाइम’ विकसित भएका हुँदैनन्। धेरै पटक सर्प तिर्खाएको अवस्थामा मात्र दूध पिएको देखिन सक्छ, तर दूध उसको प्राकृतिक आहार होइन।

२. हरेक सर्प विषालु हुन्छ

विश्वमा पाइने सबै सर्प विषालु हुँदैनन्। धेरैजसो सर्प मानिसका लागि खतरनाक मानिँदैनन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र ‘सान डिएगो जु’ का अनुसार सर्पका हजारौँ प्रजातिमध्ये केही प्रजातिमा मात्र मानिसका लागि गम्भीर खतरा उत्पन्न गराउन सक्ने विष हुन्छ। सर्पमा विषको प्रयोग मुख्य रूपमा शिकार समात्न र पचाउनका लागि हुन्छ, मानिसमाथि आक्रमण गर्नका लागि होइन।

३. सर्प बीनको धुनमा नाच्छ

सर्प सङ्गीत सुनेर नाच्दैन। ‘स्मिथसोनियन नेसनल जु’ का अनुसार सर्पका बाहिरी कान हुँदैनन्, त्यसैले उनीहरूले मानिसले जस्तो हावाबाट आउने आवाज सुन्न सक्दैनन्। उनीहरूले जमिनको कम्पन र अगाडि रहेका वस्तुहरूको हलचल मात्र महसुस गर्छन्। सपेराको बीनको हलचल देखेर सर्पले आफ्नो टाउको घुमाउँछ, जसलाई मानिसहरूले नाचेको ठानेर भ्रममा पर्छन्।

४. सर्पले मानिसलाई पछ्याउँछ

सर्पले जानाजानी मानिसलाई पछ्याउँदैन। ‘युनिभर्सिटी अफ फ्लोरिडा’ का वन्यजन्तु विज्ञहरूका अनुसार सर्प सामान्यतया मानिसबाट जोगिने वा भाग्ने प्रयास गर्छ। यदि कुनै सर्प मानिस भएकै दिशातर्फ आइरहेको देखियो भने, त्यसको कारण सुरक्षित ठाउँको खोजी, बाटो परिवर्तन वा लुक्ने ठाउँ खोज्नु हुन सक्छ। यो मानिसलाई लखेट्नु वा पछ्याउनु होइन।

५. सर्पले बदला लिन्छ

सर्पले मानिसको अनुहार सम्झिएर बदला लिन आउँदैन। ‘मद्रास क्रोकोडाइल बैंक ट्रस्ट’ र सर्प विज्ञहरूका अनुसार सर्पको व्यवहार मुख्य रूपमा आहार, प्रजनन र आत्मरक्षासँग जोडिएको हुन्छ। उनीहरूको दिमागमा मानिसमा जस्तो बदलाको भावना वा कुनै व्यक्तिलाई चिनेर लामो समयसम्म योजना बनाउने क्षमता रहेको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण भेटिएको छैन।

६. सर्पले टोकेमा विष चुसेर फाल्नुपर्छ

सर्पले टोकेपछि घाउबाट विष चुस्नु कुनै प्रभावकारी उपचार होइन। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विष चुस्ने वा घाउ काट्ने जस्ता पुराना प्रविधिहरूको कुनै वैज्ञानिक फाइदा पुष्टि भएको छैन। उल्टै यसले घाउमा सङ्क्रमणको जोखिम बढाउन सक्छ र उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ। सर्पले टोकेमा बिरामीलाई शान्त राख्ने, टोकेको अङ्गलाई हलचल नगराउने र चाँडोभन्दा चाँडो अस्पताल पुर्‍याउने गर्नुपर्छ, जहाँ आवश्यकताअनुसार ‘एन्टी-भेनम’ दिइन्छ।

७. सर्पले टोकेमा डोरी वा कपडाले कसेर बाँध्नुपर्छ

सर्पले टोकेपछि हात वा खुट्टालाई धेरै कसेर बाँध्नु सही तरिका होइन। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार गलत तरिकाले ‘टोर्निकेट’ गर्नु (धेरै कसेर बाँध्नु) ले शरीरको त्यो भागमा रक्तसञ्चार रोक्न सक्छ र कोषहरू (टिस्युज) लाई नोक्सान पुर्‍याउन सक्छ। सर्पको विष रोक्नका लागि यो तरिका सुरक्षित मानिँदैन। सही उपचारका लागि तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थाको मद्दत लिनु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

८. सर्पको जिब्रो विषालु हुन्छ

सर्पको जिब्रो विषालु हुँदैन। ‘सान डिएगो जु’ र ‘नेसनल जियोग्राफिक’ का अनुसार सर्पले आफ्नो दुईजिब्रे जिब्रोको प्रयोग वरपरको गन्ध र रासायनिक सङ्केतहरू पहिचान गर्नका लागि गर्छ। विष सर्पको मुखमा रहने विष ग्रन्थिमा बन्छ। विषालु सर्पले यसलाई आफ्ना विशेष विषदन्त मार्फत शरीरभित्र पुर्‍याउँछन्। जिब्रोको विषसँग कुनै सम्बन्ध हुँदैन।

९. साना सर्प कम खतरनाक हुन्छन्

सर्प सानो वा ठूलो हुनुले उसको विषको क्षमता निर्धारण गर्दैन। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र ‘सान डिएगो जु’ का अनुसार केही साना प्रजातिका सर्पहरूमा पनि अत्यन्तै खतरनाक विष हुन सक्छ। कुनै सर्पको खतरा उसको प्रजाति, विषको क्षमता र टोकाइको स्थितिमा निर्भर गर्छ, उसको आकारमा होइन। त्यसैले जुनसुकै अज्ञात सर्पलाई छुने वा समात्ने प्रयास गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

१०. मरेको सर्पले हानि पुर्‍याउन सक्दैन

मरेको विषालु सर्प पनि केही समयसम्म खतरनाक हुन सक्छ। अमेरिकी स्वास्थ्य एजेन्सी ‘सीडीसी’ का अनुसार सर्प मरेपछि पनि उसको शरीरमा केही समयसम्म ‘रिफ्लेक्स’ (प्रतिवर्ती) गतिविधिहरू बाँकी रहन सक्छन्। खास गरी विषालु सर्पको टाउको छुँदा उसले अचानक टोक्न सक्छ, किनकि मांसपेशीमा रहने प्रतिक्रियाले केही समयसम्म काम गरिरहेको हुन्छ। त्यसैले मरेको सर्पलाई पनि खाली हातले छुनु हुँदैन।