भोटेकोशी बाढीलाई केवल जलविज्ञान तथा भौतिक पूर्वाधारसँग सम्बन्धित विपद्का रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। यो मानव, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक, पारिस्थितिक तथा सम्भावित रूपमा पुस्तान्तरीय संकट पनि हो।

हिमाली क्षेत्रमा आएको अचानक र विनाशकारी बाढीले बस्ती, जीविकोपार्जन, पूर्वाधार, सामाजिक सम्बन्ध र मानिसहरूको सुरक्षाको अनुभूतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले यस्तो विपद्को मूल्यांकन सडक, पुल, घर र आर्थिक क्षतिको हिसाबमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

यस्तो विनाशकारी बाढीको एउटा महत्वपूर्ण तर प्रायः कम देखिने प्रभाव मानव मस्तिष्क र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा पर्ने दीर्घकालीन असर हो।

बाढीबाट बचेका मानिसहरू शारीरिक रूपमा सुरक्षित भए पनि उनीहरूमा लामो समयसम्म डर, त्रास, दुःस्वप्न, घटनाको बारम्बार सम्झना, चिन्ता, निद्राको समस्या, उदासिनता, एकाग्रतामा कठिनाइ तथा अर्को विपद् फेरि आउँछ कि भन्ने निरन्तर भय रहन सक्छ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छुट्याउन आवश्यक छ-मस्तिष्कमा प्रत्यक्ष शारीरिक चोट र अत्यधिक तनाव तथा आघातका कारण उत्पन्न हुने मनोवैज्ञानिक तथा स्नायुसम्बन्धी प्रभाव एउटै कुरा होइनन्। प्रत्येक बाढीपीडित व्यक्तिमा मानसिक रोग विकास हुन्छ भन्ने होइन।

विपद्पछि केही समयसम्म डर, दुःख, चिन्ता र असुरक्षा महसुस गर्नु सामान्य मानवीय प्रतिक्रिया पनि हुन सक्छ। तर लामो समयसम्मको भय, परिवारका सदस्य गुमाउनु, विस्थापन, गरिबी, जीविकोपार्जनको क्षति, निद्राको कमी, कुपोषण र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले मस्तिष्क तथा शरीरमा निरन्तर तनाव सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यसैले भोटेकोशी बाढीलाई एक दिन वा एक घटनाका रूपमा मात्र होइन, महिनौँ, वर्षौँ र सम्भावित रूपमा पुस्तौँसम्म फैलिन सक्ने मानव स्वास्थ्य र सामाजिक पुनरुत्थानको प्रक्रियाका रूपमा अध्ययन गर्न आवश्यक छ।

विपद्पछिको पुनरुत्थानमा मन, सामाजिक सम्बन्ध र आध्यात्मिक पक्षलाई पनि स्थान दिनुपर्छ। पीडितहरूले आफ्नो दुःख व्यक्त गर्न, आफ्ना अनुभव बाँड्न, परिवार तथा समुदायसँग पुनः जोडिन, सांस्कृतिक तथा धार्मिक अभ्यासमा सहभागी हुन, जीविकोपार्जन पुनःस्थापित गर्न र आफ्नो जीवनमाथि पुनः नियन्त्रणको अनुभूति प्राप्त गर्न अवसर पाउनुपर्छ।

हिमाली समुदायका लागि संस्कृति, आध्यात्मिकता, सामुदायिक एकता, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र परम्परागत ज्ञान पुनरुत्थानका महत्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छन्।

ध्यान, प्रार्थना, सामूहिक स्मरण, शोकसभा, कथा तथा अनुभव आदानप्रदान, प्रकृति र नदीसँगको पुनःसम्बन्ध तथा सामूहिक पुनर्निर्माणजस्ता गतिविधिले मानिसलाई अर्थ र आशा पुनः प्राप्त गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।

तर यी अभ्यासहरूले व्यावसायिक मानसिक स्वास्थ्य सेवा वा मनोवैज्ञानिक सहयोगलाई प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन। यसको उद्देश्य पीडितलाई विपद् बिर्सन भन्नु होइन; बरु उनीहरूलाई आफ्नो पीडादायी अनुभवलाई सिकाइ, सामुदायिक शक्ति, लचिलोपन र भविष्यको तयारीमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्नु हो।

विपद्पछिको मानसिक आघात र आघातजन्य तनाव विकारका विविध आयामहरूलाई सूक्ष्म रूपमा नियाल्नुपर्छ। बाढीपीडितमा देखिने गहिरो शोक, सामाजिक एक्लोपन र निराशाले कहिलेकाहीँ कुलत वा पदार्थ दुरुपयोगको जोखिम पनि बढाउन सक्छ।

यस्ता प्रतिकूल परिस्थितिमा परिवार, समुदाय, संस्कृति, आध्यात्मिकता र प्रकृतिको सुरक्षात्मक भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले पीडित व्यक्तिहरूलाई केवल संकट झेल्न मात्र होइन, विपद्पछिको सकारात्मक व्यक्तिगत तथा सामाजिक विकासतर्फ अघि बढ्न पनि सम्बल प्रदान गर्दछ।

भोटेकोशी विपद्ले वैज्ञानिक समुदायलाई एउटा दीर्घकालीन र बहुविषयगत अनुसन्धान कार्यक्रम निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ।

वातावरण वैज्ञानिक, जलविज्ञानी, जलवायु वैज्ञानिक, भूगर्भशास्त्री, पारिस्थितिकविद्, जनस्वास्थ्य विज्ञ, मनोवैज्ञानिक, स्नायुवैज्ञानिक, समाजशास्त्री, अर्थशास्त्री, इन्जिनियर, भूगोलविद्, विपद् व्यवस्थापन विशेषज्ञ तथा आदिवासी एवं स्थानीय ज्ञानका धारकहरूले एकसाथ काम गर्नुपर्छ।

यस सन्दर्भमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक योगदानमध्ये एउटा प्रभावित समुदायहरूमा १० देखि २० वर्षसम्म चल्ने दीर्घकालीन अनुसन्धान कार्यक्रमका रूपमा “भोटेकोशी मानव-वातावरण वेधशाला” को स्थापना गर्नु हुन सक्छ।

यस वेधशालाअन्तर्गत मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य, आघातजन्य तनाव विकार, चिन्ता र उदासिनता, निद्रा तथा तनावका असरहरू नियमित रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी बालबालिकाको मानसिक तथा संज्ञानात्मक विकास, शिक्षा, जीविकोपार्जन, बसाइँसराइ, सामाजिक एकता, पारिस्थितिक पुनरुत्थान, पानीको गुणस्तर, कृषि उत्पादन र घरपरिवारको आर्थिक पुनरुत्थानजस्ता पक्षहरूलाई पनि निरन्तर निगरानीमा राख्न सकिन्छ।

यस्तो संरचनाले एकपटकको सामान्य विपद् मूल्याङ्कनभन्दा धेरै माथि उठेर हिमाली समुदायले जलवायुजन्य विपद्पछि कसरी पुनरुत्थान गर्छ भन्ने दीर्घकालीन वैज्ञानिक अभिलेख निर्माण गर्नेछ।

यसैगरी वैज्ञानिकहरूले बाढीबाट प्रभावित बालबालिका, किशोरकिशोरी, वयस्क, वृद्धवृद्धा, विस्थापित परिवार र उद्धार तथा राहतमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई समेटेर दीर्घकालीन अध्ययन गर्न सक्छन्।

यस अध्ययनमा आघातजन्य तनाव, उदासिनता, चिन्ता, निद्राको समस्या, स्मरणशक्ति र एकाग्रतामा आउने ह्रास, बालबालिकाको भावनात्मक तथा संज्ञानात्मक विकास, गहिरो शोक, सामाजिक एक्लोपन, पदार्थ दुरुपयोगको जोखिम, लचिलोपन तथा विपद्पछिको सकारात्मक विकासका साथै परिवार, समुदाय, संस्कृति, आध्यात्मिकता र प्रकृतिको सुरक्षात्मक भूमिका जस्ता विषयहरू समेटिनुपर्छ।

वातावरण वैज्ञानिकका रूपमा विशेष महत्वपूर्ण योगदान भनेको “कति वर्षा भयो?” भन्ने प्राविधिक प्रश्नबाट अगाडि बढेर “वातावरणीय परिवर्तनले मानव पीडा कसरी सिर्जना गर्‍यो?” भन्ने मानवीय प्रश्न उठाउनु हो।

अनुसन्धानले जलवायु परिवर्तनदेखि हिमनदीमा आउने परिवर्तन, अत्यधिक वर्षा, पहिरो तथा गेग्रान बहाव, नदीको बहावमा परिवर्तन र बाढीको जोखिमसम्मको साङ्लोलाई जोड्नुपर्छ। यसका साथै पूर्वाधारको क्षति, विस्थापन, जीविकोपार्जनको क्षति, मनोवैज्ञानिक तनाव र दीर्घकालीन मानव स्वास्थ्यबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई पनि एकीकृत रूपमा हेरिनुपर्छ। यस्तो प्रणालीगत दृष्टिकोण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ, किनभने विपद् केवल प्राकृतिक घटना मात्र होइन।

मानव जोखिमको स्तर मानिसहरू कहाँ बस्छन्, पूर्वाधारको अवस्था कस्तो छ, भूमि प्रयोग कसरी भइरहेको छ, गरिबीको अवस्था, शासन प्रणाली, पूर्वसूचना प्रणाली, वातावरणीय क्षय तथा विपद्पूर्व तयारीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ।

वैज्ञानिकहरूले उपग्रह प्रविधि, हिमनदी तथा हिमतालको निगरानी, वर्षा पूर्वानुमान, नदी मापन, जलविज्ञानसम्बन्धी मोडलिङ, मानवरहित आकाशे सवारी (ड्रोन), कृत्रिम बुद्धिमत्ता र समुदायमा आधारित अवलोकनलाई एकीकृत गरेर हिमाली आकस्मिक बाढीका लागि विशेष पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्न सक्छन्। तर प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैन।

मानिसहरूले सूचना नपाए, नबुझे, विश्वास नगरे वा समयमै सुरक्षित स्थानमा जान नसके उत्कृष्ट पूर्वसूचना प्रणाली पनि निष्प्रभावी हुन्छ। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले स्थानीय समुदायसँग मिलेर स्थानीय भाषामा बुझिने, विश्वास गर्न सकिने र व्यवहारमा प्रयोग गर्न सकिने चेतावनी तथा उद्धार प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।

वातावरण वैज्ञानिकहरूले पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नदीका प्राकृतिक बहाव क्षेत्र, सिमसार, वन, नदी किनारका वनस्पति, पहाडी ढलान र प्राकृतिक जलनिकास प्रणालीले उचित रूपमा संरक्षण तथा व्यवस्थापन गर्दा विपद् जोखिम घटाउन ठूलो सहयोग पुर्‍याउँछन्।

त्यसैले पुनर्निर्माण गर्दा केवल “के बनाउने?” भन्ने प्राविधिक प्रश्न मात्र नभई कहाँ पुनर्निर्माण गर्ने, कहाँ पुनर्निर्माण नगर्ने र प्राकृतिक भू-परिदृश्यलाई सुरक्षा प्रणालीको हिस्सा कसरी बनाउने भन्ने तीनवटा आधारभूत प्रश्न सोध्नुपर्छ।

यसको उत्तर भू-आकृति विज्ञान, जलवायु परिवर्तनका भविष्यका परिदृश्य, पारिस्थितिक अध्ययन, जोखिम नक्सांकन, स्थानीय ज्ञान र दीर्घकालीन वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानले “एक स्वास्थ्य” (मानव, पशु र वातावरणको एकीकृत स्वास्थ्य) दृष्टिकोण अपनाउँदै मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र पारिस्थितिक स्वास्थ्यलाई पनि एकसाथ जोड्नुपर्छ।

बाढीले खानेपानी दूषित गर्न सक्छ, सरसफाइ प्रणाली नष्ट गर्न सक्छ, संक्रामक रोगको जोखिम बढाउन सक्छ, कृषि तथा खाद्य सुरक्षामा असर पार्न सक्छ र पशुधनमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले अनुसन्धानले पानी, सरसफाइ, संक्रामक रोग, पोषण, कृषि, जीविकोपार्जन, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक स्थिरताबीचको परिपूरक सम्बन्धलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ।

वातावरण वैज्ञानिकका रूपमा हाम्रो सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान वातावरण विज्ञान, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता, मानव कल्याण, सामाजिक समानता र सार्वजनिक नीतिको अन्तरसम्बन्धमा आफूलाई स्थापित गर्नु हुन सक्छ।

स्नायुवैज्ञानिक वा मनोवैज्ञानिकहरूले आफ्नो विशेषज्ञ क्षेत्रमा गर्ने अनुसन्धानसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुको सट्टा, हामीले उनीहरूले प्राप्त गरेका वैज्ञानिक निष्कर्षलाई वातावरणीय परिवर्तन र विपद् जोखिमसँग जोड्ने वैज्ञानिक पुल निर्माण गर्न सक्छौं।

यसका लागि हामीले “भोटेकोशीदेखि हिमाली लचिलोपनसम्म: जलवायु परिवर्तन, विपद् जोखिम, मस्तिष्क स्वास्थ्य, पारिस्थितिक पुनरुत्थान र सामुदायिक कल्याणबीचको अन्तरसम्बन्ध” भन्ने अवधारणामा आधारित अनुसन्धानको ढाँचा वा कार्यक्रम सुरु गर्न सक्छौं।

यस्तो पहलले वातावरणीय परिवर्तनले मानव स्वास्थ्य, समुदाय र पारिस्थितिक प्रणालीमा पार्ने प्रत्यक्ष तथा दीर्घकालीन प्रभावलाई एकीकृत रूपमा बुझ्न र वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा भविष्यका विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा जलवायु अनुकूलनका प्रभावकारी उपाय विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

यसका लागि “नदी विपद्‌देखि मानव लचिलोपनसम्म: भोटेकोशी बाढीका दीर्घकालीन वातावरणीय, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र पारिस्थितिक प्रभावहरू” शीर्षकमा एउटा विस्तृत अनुसन्धान कार्यक्रमको अवधारणा तयार गर्न सकिन्छ।

यसअन्तर्गत विश्वविद्यालय, सरकारी निकाय, स्थानीय समुदाय, जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ, मनोवैज्ञानिक, जलविज्ञानी, भूगर्भशास्त्री, जलवायु वैज्ञानिक, विपद् व्यवस्थापन विशेषज्ञ, गैरसरकारी संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याउन सकिन्छ।

यो अनुसन्धान कार्यक्रमलाई मुख्य पाँच स्तम्भमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

पहिलो, जलवायु तथा विपद् विज्ञान, जसले विपद् किन भयो र भविष्यमा यस्ता घटना जलवायु परिवर्तनसँगै कसरी रूपान्तरण हुन सक्छन् भन्ने उत्तर खोज्छ।

दोस्रो, मानव मस्तिष्क तथा कल्याण, जसले विपद्ले मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, संज्ञानात्मक क्षमता र दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने अध्ययन गर्छ।

तेस्रो, पारिस्थितिक पुनरुत्थान, जसले वन, नदी, माटो, जैविक विविधता, कृषि तथा जलचर पारिस्थितिक प्रणाली कसरी पुनःस्थापित हुन्छन् भन्ने अनुगमन गर्छ।

चौथो, सामुदायिक लचिलोपन र समानता, जसले सबैभन्दा बढी पीडा कसले भोग्छ, को छिटो पुनरुत्थान हुन्छ र किन भन्ने सामाजिक प्रश्नहरूको विश्लेषण गर्छ।

पाँचौँ, नीति तथा जोखिम न्यूनीकरण, जसले भूमि उपयोग योजना, पूर्वाधार, पूर्वसूचना प्रणाली, पुनर्वास, विपद् शासन र जलवायु अनुकूलनमा नेपालले के-कस्ता सुधारहरू गर्नुपर्छ भन्ने नीतिगत दिशा निर्देश गर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान भनेको “विपद् पुनरुत्थान” को हाम्रो स्थापित परिभाषालाई रूपान्तरण गर्नु हो। पुनरुत्थानको अर्थ केवल सडक बन्यो, पुल बन्यो वा घर पुनर्निर्माण भयो भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

वास्तविक पुनरुत्थानको अर्थ मानिसले फेरि सुरक्षित महसुस गर्नु, बालबालिकाले फेरि सहज रूपमा पढ्न पाउनु, परिवारले जीविकोपार्जन पुनःप्राप्त गर्नु, पारिस्थितिक प्रणाली पुनःकार्यशील हुनु, समुदायमा सामाजिक एकता फर्किनु, मानसिक घाउको मलमपट्टी हुनु र भविष्यका पुस्ता विपद्प्रति पहिलेभन्दा कम संवेदनशील हुनु हो। यहीँ बिन्दुमा पुगेर वातावरण विज्ञान वास्तवमै मानवीय विज्ञानमा रूपान्तरित हुन्छ।

भोटेकोशी बाढी केवल अध्ययन गर्नुपर्ने एउटा दुःखद घटना मात्र होइन। यसलाई जलवायु लचिलोपन, मानव स्वास्थ्य, पारिस्थितिक पुनरुत्थान, सामुदायिक शक्ति र वैज्ञानिक नीति निर्माणका लागि एउटा नयाँ हिमाली मोडेल विकास गर्ने ऐतिहासिक अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।

वैज्ञानिक समुदायको जिम्मेवारी बाढी आएपछि मात्र घटनास्थल पुगेर मृतकको संख्या गन्ने र आर्थिक क्षतिको हिसाब किताब निकाल्ने मात्र होइन। हामीले विपद् आउनुअघि सम्भावित जोखिम बुझ्न, विपद्को समयमा अमूल्य जीवन बचाउन र विपद्पछि दशकौँसम्म समुदाय, वातावरण एवं मानिसको मन तथा मस्तिष्क पुनर्निर्माण गर्न निरन्तर कार्य गर्नुपर्छ।

अन्ततः, “भोटेकोशीदेखि हिमाली लचिलोपनसम्म” भन्ने अवधारणालाई एउटा व्यापक वैज्ञानिक आन्दोलनमा परिणत गर्न सकिन्छ-जहाँ नदी, हिमाल, वन, जैविक विविधता, पूर्वाधार, समुदाय, मानव मस्तिष्क, मानसिक स्वास्थ्य र मानव मर्यादालाई अलग-अलग होइन, एउटै सामाजिक-पारिस्थितिक प्रणालीका परस्पर जोडिएका अविभाज्य अंगका रूपमा बुझिन्छ।

यस्तो बहुविषयगत दृष्टिकोणले भोटेकोशीको पीडालाई केवल इतिहासको एउटा दुःखद अध्यायमा सीमित रहन नदिई, भविष्यका हिमाली समुदायलाई अझ सुरक्षित, स्वस्थ, सक्षम र लचिलो बनाउने वैज्ञानिक आधारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

भोटेकोशी बाढीलाई केवल प्राकृतिक विपद्का रूपमा मात्र नभई जलवायु परिवर्तन, विपद् जोखिम, मानव स्वास्थ्य, पारिस्थितिक प्रणाली र सामुदायिक कल्याणलाई जोड्ने जटिल सामाजिक-पारिस्थितिक संकटका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

“भोटेकोशीदेखि हिमाली लचिलोपनसम्म” भन्ने अवधारणाले अत्यधिक बाढीले मानव मस्तिष्क तथा मानसिक स्वास्थ्य, जीविकोपार्जन, जैविक विविधता, पारिस्थितिक प्रणाली र सामुदायिक लचिलोपनमा पार्ने दीर्घकालीन प्रभावको बहुविषयगत अध्ययन प्रस्ताव गर्दछ।

यस पहलले वातावरण वैज्ञानिक, जलविज्ञानी, जलवायु वैज्ञानिक, भूगर्भशास्त्री, मनोवैज्ञानिक, स्नायुवैज्ञानिक, जनस्वास्थ्य विज्ञ, समाजशास्त्री, इन्जिनियर तथा स्थानीय समुदायलाई एउटै अनुसन्धान ढाँचामा जोड्नेछ।

दीर्घकालीन निगरानी, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, पारिस्थितिक तथा प्रकृतिमा आधारित अनुकूलन, सामुदायिक तयारी, मानसिक स्वास्थ्य सहयोग र वातावरणीय पुनरुत्थानलाई विपद् व्यवस्थापनका अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ।

यसको अन्तिम उद्देश्य भोटेकोशीबाट प्राप्त सिकाइलाई मानिस, प्रकृति, पूर्वाधार र भावी पुस्ताको सुरक्षा गर्ने हिमाली लचिलोपनको वैज्ञानिक मोडेलमा रूपान्तरण गर्नु हो।

(लेखक प्रा मेदनीप्रसाद भण्डारीलाई [email protected] मा सम्पर्क गर्न सकिनेछ। प्रा डा भण्डारी दिगो विकास, वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा क्रियाशील अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त वातावरणविद्, मानवतावादी, विद्वान् तथा अध्येता हुन्। उनका ४५ भन्दा बढी पुस्तकहरू र २५० भन्दा बढी वैज्ञानिक शोधपत्रहरू प्रकाशित छन्, जसले विश्वव्यापी वातावरणीय कार्य र ज्ञान निर्माणमा उनको दीर्घकालीन प्रतिबद्धतालाई दर्शाउँछ।)