बेइजिङ। चिनियाँ नेता शी जिनपिङ आगामी केही दिनमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग वार्ताका लागि बस्दै गर्दा, उनी झन्डै एक दशकअघि अमेरिकामा यी दुवै नेताबीच भएको पछिल्लो प्रत्यक्ष भेटको तुलनामा निकै फरक र मजबुत स्थितिमा हुनेछन्।

सन् २०१७ मा ट्रम्पको मार्-ए-लागो रिसोर्टमा भएको उक्त शिखर सम्मेलनमा चीन धेरै क्षेत्रमा अमेरिकासँग पछाडि परेको थियो र ट्रम्पले आगामी वर्षमा चीनमाथि लगाउने प्रविधि तथा व्यापारिक दबाबप्रति संवेदनशील अवस्थामा थियो।

तर अहिले, शी एक रूपान्तरित देशको नेतृत्व गर्दै आइपुगेका छन्।

विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र अहिले प्रविधिको क्षेत्रमा एक शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा उभिएको छ। स्वदेशी प्रविधि प्रतिभाहरूले चिनियाँ AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) मोडेलहरूलाई सिलिकन भ्यालीको मापदण्डको नजिक पुर्‍याइरहेका छन्।

बेइजिङमा आधारित अन्तरिक्ष कम्पनीहरूले पुन: प्रयोग गर्न सकिने रकेटहरू प्रक्षेपण र अवतरण गरिरहेका छन्, जसको लक्ष्य विश्व प्रसिद्ध स्पेसएक्स  सँग प्रतिस्पर्धा गर्नु हो। उर्जादेखि , रोबोटिक्स र मेमोरी चिप्स सम्मका कम्पनीहरूले गएको वर्ष शेयर बजारमा ठूलो सफलता हासिल गरेका छन्।

चीनको विशाल उत्पादन क्षेत्रले गत वर्ष १.२ ट्रिलियन डलरको विश्वव्यापी व्यापार बचत हासिल गर्‍यो, जसको मुख्य कारण यसका विद्युतीय सवारी साधन (EVs), सौर्य प्यानल र चिप्सको बढ्दो विश्वव्यापी माग हो। केही निर्यातहरू-विशेष गरी दुर्लभ खनिज हरूको आपूर्ति शृङ्खलामा चीनको बलियो पकडले बेइजिङलाई वाशिंगटन र ट्रम्पको “अमेरिका फर्स्ट” व्यापार युद्धविरुद्ध एक अद्वितीय पकड प्रदान गरेको छ।

अझ यस्तो समयमा जब अमेरिकाले आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरूलाई चिढ्याइरहेको छ र इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने बाटो भेट्टाउन सकेको छैन, जसले विश्व अर्थतन्त्रलाई अस्थिर बनाइरहेको छ, शीले चीनको छवि एक जिम्मेवार र भरपर्दो विश्वव्यापी नेताका रूपमा स्थापित गरिरहेका छन्।

बेइजिङको नीति निर्माण वृत्तमा एउटा स्पष्ट सहमति छ: अमेरिकाले चीनसँग एकतर्फी मागहरू राख्न सक्ने दिन अब सकिएका छन्।

“चीन नौ वर्षअघिको तुलनामा धेरै आत्मविश्वासी छ र अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने आज चीनले अमेरिकालाई नियन्त्रणमा राख्ने एउटा प्रभावकारी बाटो भेट्टाएको छ,” चिनियाँ विदेश नीतिका सल्लाहकार तथा साङ्घाईस्थित फुदान विश्वविद्यालयको इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेसनल स्टडीजका डिन वु सिनबोले भने, “वाशिङटनले बेइजिङलाई थप समानता र सम्मानका साथ व्यवहार गर्नुपर्छ र यो सम्बन्ध झन्-झन् पारस्परिक हुनुपर्छ।”

यसको अर्थ शीका लागि चुनौतीहरू कम छन् भन्ने होइन। शी बुधबार साँझ जोइन्ट बेस एन्ड्रयुज पुगेका थिए, जहाँ उनलाई ट्रम्पले व्यक्तिगत रूपमा स्वागत गरेका थिए।

चिनियाँ नेताले सुस्त बनेको अर्थतन्त्रमा ऊर्जा भर्न चीनको उच्च-प्रविधि रूपान्तरणमा भर परेका छन्। “रचनात्मक रणनीतिक स्थिरता” कायम राख्नु—जसमा दुवै पक्षले मे महिनामा बेइजिङमा भएको बैठकमा सहमति जनाएका थिए—यसले अमेरिकासँगको तनाव वा द्वन्द्वले विकासको बाटोमा बाधा नपुर्‍याओस् भन्ने सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

तर चीनको बढ्दो विश्वव्यापी र प्रविधिक प्रभावबाट प्रोत्साहित शीले अमेरिकासामु एउटा नयाँ यथार्थ पनि प्रस्तुत गर्नेछन्: बेइजिङ अमेरिकासँग स्थिर सम्बन्ध चाहन्छ, तर यसको उदय अमेरिकामै निर्भर भने छैन।

यस आत्मविश्वासलाई उजागर गर्दै चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको मुखपत्र ‘पिपल्स डेली’ मा प्रकाशित एक सम्पादकीयमा अमेरिकाका लागि चिनियाँ राजदूतले ताइवान र मानव अधिकार बेइजिङका लागि कहिल्यै पार गर्न नमिल्ने “रातो रेखा”  भएको चेतावनी दिएका छन्।

“चीनको सार्वभौमसत्ता, सुरक्षा र विकासका हितहरू उल्लङ्घन हुनु हुँदैन। ताइवान मुद्दा, लोकतन्त्र र मानव अधिकार, चीनको राजनीतिक व्यवस्था र विकासको बाटो, तथा यसको विकासको अधिकार सम्बन्धी चार रातो रेखाहरूलाई चुनौती दिन पाइँदैन,” सिए फेंगले लेखेका छन्।

आत्मनिर्भर राज्य

शीका लागि त्यो आत्मविश्वासको मुख्य स्रोत अमेरिकाभन्दा बाहिर व्यापार विविधीकरण गर्ने र प्रविधिमा आत्मनिर्भरता निर्माण गर्ने चीनको क्षमता हो-यी दुई काम पहिलो ट्रम्प प्रशासनको दबाबका कारण अझ तीव्र पारिएका थिए।

बेइजिङले रोबोटिक्स, AI, बायोटेक, अन्तरिक्ष, नयाँ उर्जा र चिप्स जस्ता अत्याधुनिक क्षेत्रहरूमा आफ्नै प्रविधि निर्माण गर्न र त्यसलाई उद्योगहरूमा प्रयोग गर्न ठूलो वित्तीय र राजनीतिक सहयोग खन्याएको छ।

यद्यपि, यो वृद्धिको फल समान रूपमा बाँडिएको छैन। युवा बेरोजगारी भर्खरै उच्च बिन्दुमा पुगेको छ। करोडौँ श्रमिकहरू खाना डेलिभरी गर्ने वा राइड-सेयरिङ गाडी चलाउने जस्ता अनौपचारिक अर्थतन्त्रमा निर्भर छन्। उपभोग घटेको छ, स्थानीय सरकारहरू ऋणको बोझ तले थिचिएका छन् र घरजग्गा क्षेत्रको ठूलो संकट जारी छ।

चीनका सर्वसाधारणले अर्थतन्त्र पहिले जस्तो राम्रो नभएको सहजै स्वीकार्छन्। तर यसका साथै, अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद पनि आफ्नो देश प्रविधि शक्तिका रूपमा अघि बढेकोमा उनीहरूमा एक प्रकारको गर्वको अनुभूति छ।

पहिलो ट्रम्प प्रशासनले कालोसूचीमा राखेको चिनियाँ प्रविधि दिग्गज हुवावेको उदाहरण हेर्न सकिन्छ। हालैका दिनहरूमा चिनियाँ भ्लगरहरूले एप्पलको पहिलो फोल्डिङ फोनको चर्चाबारे भिडियोहरू पोस्ट गरिरहेका छन्। उनीहरूले हुवावेको आफ्नै फोल्डिङ मोडल सात वर्षअघि नै आइसकेको कुरा औंल्याउँछन्।

शीको अमेरिका भ्रमणको केही दिनअघि, हुवावेले आफ्ना आगामी पुस्ताका ‘एसेन्ड एआई’  चिप्स अर्को वर्ष तोकिएको समयभन्दा अगाडि नै सार्वजनिक हुने घोषणा गर्‍यो, जसले AI विकासमा चीनका लागि रहेको मुख्य बाधा हट्दै गएको संकेत गर्छ।

“चीनलाई चिप्स बेच्ने वा नबेच्ने अरूको इच्छाका आधारमा हाम्रो भाग्य निर्धारण हुने नियति हामी स्वीकार्न सक्दैनौँ,” हुवावेका कार्यकारी अध्यक्ष एरिक सुले यसै महिनाको सुरुमा भनेका थिए।

अमेरिकाका सर्वसाधारण AI को विकासप्रति ठूलो मात्रामा सशंकित रहेका बेला, चीनका मानिसहरू भने यसले उनीहरूको दैनिक जीवनमा कसरी असर पार्छ भन्नेमा बढी केन्द्रित छन्। रोजगारी गुम्ने चिन्ता भए पनि त्यहाँ एउटा अवसर पनि छ भन्ने भावना छ—र समाजमा कडा नियन्त्रण रहेको सत्तारुढ कम्युनिस्ट पार्टीले यस प्रविधिलाई नियन्त्रण बाहिर जान दिने छैन भन्ने विश्वास छ।

बराबरीको प्रतिस्पर्धा

शी यस्तो समयमा अमेरिका जाँदैछन् जब चिनियाँ मोडलहरूसहित AI का जोखिमबारे तीव्र छलफल भइरहेको छ। ट्रम्पले सुरक्षाका नाममा विकासको गति सुस्त बनाउन नसकिने र चीनलाई हराउनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्ने बताएका छन्।

यसले शी र उनको प्रतिनिधिमण्डलको मुख्य उद्देश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्छ: अमेरिकालाई थप प्रविधि प्रतिबन्धहरू लगाउनबाट रोक्नु, जसले चिनियाँ कम्पनीहरूको अमेरिकी प्रविधि वा बजारमा पहुँच सीमित गर्न सक्छ।

चीन “आर्थिक र प्रविधि सम्बन्धमा थप अनुमानयोग्य वातावरण” र “संवेदनशील मुद्दाहरू-विशेष गरी ताइवान र प्रविधि प्रतिबन्धहरूले समग्र सम्बन्धलाई अस्थिर बनाउन नदिन बलियो राजनीतिक प्रतिबद्धता” चाहन्छ, बेइजिङस्थित सिङ्हुआ विश्वविद्यालयका वरिष्ठ शोधकर्ता सुन चेङहाओका अनुसार।

तर यहाँ चीन र अमेरिकाबीचको परिवर्तनशील शक्ति सन्तुलनको कुरा पनि आउँछ।

यदि बेइजिङले नयाँ प्रतिबन्धहरूलाई धेरै आक्रामक रूपमा लिएमा, यसले दुवै देशका अर्थतन्त्रहरूलाई पूर्ण रूपमा अलग्याउने (Decoupling) मोडमा पुर्‍याउन सक्ने द्वन्द्व पुनः निम्त्याउन सक्छ भन्ने कुरा दुवै पक्षलाई थाहा छ।

व्यापार युद्धको त्यो चरण अन्त्य गर्ने युद्धविराम तब मात्र सम्भव भएको थियो जब बेइजिङले रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण दुर्लभ खनिजहरूको निर्यातमा ठूलो प्रतिबन्ध लगाउने धम्की दियो, जुन अमेरिकाले धेरै चिनियाँ कम्पनीहरूलाई कालोसूचीमा राख्ने कदमको प्रतिक्रिया थियो।

त्यो युद्धविराम यो हप्ता लम्बिने सम्भावना छ-र दुवै पक्ष यस्तो स्थितिमा एक अर्कालाई धेरै धकेल्नबाट जोगिनेछन् जहाँ “कसैको पनि जित हुँदैन, किनकि यो बराबरीको प्रतिस्पर्धा हो,” एसिया ग्रुप सल्लाहकार फर्मका प्रबन्ध साझेदार कर्ट टोङका अनुसार।

“आर्थिक क्षेत्रमा, वास्तवमै कोही पनि श्रेष्ठ खेलाडी छैन … किनकि बराबरीको शक्ति भएकाले, दुवै पक्ष आफूलाई नोक्सान पुर्‍याउने कदमहरूबाट पछि हटिरहेका छन्,” टोङले भने, जो पहिले हङकङका लागि अमेरिकी महावाणिज्यदूत थिए।

अब, ट्रम्पले “शी जिनपिङलाई दबाएर आत्मसमर्पण गराउने व्यक्तिका रूपमा नभई एक बलियो समकक्षीका रूपमा हेर्छन्,” उनले भने।

शीको विश्व दृष्टिकोण

जुलाईमा प्रकाशित ‘प्यु रिसर्च’  को नयाँ सर्वेक्षण अनुसार समीक्षा गरिएका ३६ देशहरूमध्ये अधिकांशमा अमेरिकाको तुलनामा चीनलाई बढी सकारात्मक रूपमा हेरिएको छ। सर्वेक्षण अनुसार मानिसहरूको विश्वास जित्ने मामिलामा शीले ट्रम्पलाई समेत पछाडि पारेका छन्।

यी परिवर्तनहरू विश्वमञ्चमा अमेरिकाको भूमिकामा आएको फेरबदलका साथै चीनको ‘सफ्ट पावर’ (Soft power) प्रयोग गर्ने क्षमतामा आएको परिवर्तनसँगै भएका हुन्। विश्वभरका मानिसहरू आफ्नो व्यवसायका लागि चिनियाँ AI मोडलहरू प्रयोग गरिरहेका छन् र चिनियाँ EVs चलाइरहेका छन्। लाभुबु (Labubu) पुतली र चिनियाँ नाटकहरू जस्ता भाइरल सांस्कृतिक निर्यातका साथै अनलाइन ‘Chinamaxxing’ ट्रेन्डले चीनमा पर्यटन र चासो बढाएको छ।

शीले हालैका हप्ताहरूमा दुर्लभ विदेश भ्रमणका क्रममा चीनको नेतृत्व र विश्व दृष्टिकोण साझा गरेका छन्। यसै महिनाको सुरुमा नयाँ दिल्लीमा भएको BRICS शिखर सम्मेलनमा उनले सदस्य राष्ट्रहरूलाई ‘स्मार्ट फ्याक्ट्री’ स्थापना गर्न र AI मोडलहरू विकास गर्न मद्दत गर्ने प्रतिबद्धता जनाए।

यसै महिना इजिप्टको राजकीय भ्रमणका क्रममा शीले मध्यपूर्वमा एक “नयाँ सुरक्षा ढाँचा” को प्रस्ताव राखे-जो अमेरिकी सुरक्षा छत्रछायामा निर्भर हुनेछैन। यस वर्ष धेरै देशका नेताहरू पनि बेइजिङ पुगेका छन्।

यसैबीच, ह्वाइट हाउसले इरानमा सुरु गरेको युद्धको दोष उसको सरकारसँग व्यापार जारी राख्ने देशहरूमाथि थुपार्ने कोसिस गरिरहेको छ र उनीहरूलाई व्यापार रोक्न वा ठूलो प्रतिबन्धको सामना गर्न बाध्य पार्ने प्रतिज्ञा गरेको छ। इरानको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदारका रूपमा चीन त्यो सूचीको शीर्ष स्थानमा छ।

तर यहाँ पनि चीनको बढ्दो कद र प्रभाव आगामी वार्तामा कसरी काम आउन सक्छ भन्ने उदाहरण देखिन्छ।

चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यिले गत हप्ता बेइजिङमा आफ्ना इरानी समकक्षी अब्बास अराघचीसँग भेट गरे। उक्त वार्ताको उद्देश्य “केही मुद्दाहरू स्पष्ट पार्नु थियो, ताकि वाशिंगटनमा दुई नेताहरूले यस मुद्दामा थप सारभूत छलफल गर्न सकून्,” नीति सल्लाहकार वुका अनुसार। यसले बेइजिङलाई यो संकेत दिने ठाउँ दिन्छ कि आफ्ना कम्पनीहरूलाई कारबाही गर्ने कुनै पनि कदमले वाशिंगटनलाई दुवै पक्षसँग कुरा गर्न सक्ने चीनको क्षमताबाट लाभ उठाउने अवसर गुमाउनुपर्नेछ।

“चीनले अमेरिकालाई दुईवटा कुरा भन्नेछ,” वुले भने, “पहिलो- इरानसँग व्यापार गरेकोमा चिनियाँ बैंक वा कम्पनीहरूलाई प्रतिबन्ध लगाउने प्रयास नगर्नुहोस्… दोस्रो, (द्वन्द्व अन्त्य गर्न) सैन्य समाधान वा आर्थिक प्रतिबन्धको कुरा बिर्सनुहोस्, तपाईंहरूले तर्कसंगत शान्ति सम्झौताका लागि वार्तामा बस्नै पर्छ।”