काठमाडौं।  नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनको औपचारिक उद्घाटन समारोह केवल पार्टीको नयाँ नेतृत्व चयनको सुरुआती औपचारिक प्रक्रियामा मात्रै सीमित रहेन।

खुलामञ्चमा आयोजित भव्य समारोहमा देखिएका दृश्य, मञ्चमा नेताहरूबीच भएको रोचक सवाल-जवाफ र विभिन्न राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूले व्यक्त गरेका धारणाले कांग्रेसको आन्तरिक जीवनका साथै मुलुकको समग्र राजनीतिक दिशामाथि नै नयाँ बहस सिर्जना गरिदिएको छ।

‘परम्पराको सम्मान र परिवर्तनको संकल्प: समुन्नत नेपालका लागि सबल कांग्रेसको विकल्प’ भन्ने मूल नाराका साथ सुरु भएको महाधिवेशनमा उद्घाटन सत्रभरि सबैभन्दा बढी चर्चा र चासोको विषय भने पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको अनुपस्थिति बन्यो।

देउवाका लागि राखिएको खाली कुर्सी र आन्तरिक सन्देश

महाधिवेशनको उद्घाटन पूर्वसभापति देउवाको हातबाट हुने अपेक्षा कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ताहरूमा थियो। तर, उनी कार्यक्रममा उपस्थित भएनन् र आउने कुनै पूर्ववाचा पनि गरेका थिएनन्।

त्यसपछि सभापति गगनकुमार थापाले गमलाको बिरुवामा जल सिञ्चन गर्दै तथा पार्टीका पूर्वसभापतिहरूको तस्बिरमा माल्यार्पण गरेर महाधिवेशनको औपचारिक उद्घाटन गरे।

सभापति थापाले सम्बोधनका क्रममा देउवाका लागि मञ्चमा कुर्सी खाली राखिएको भए पनि उनी उपस्थित नभएको उल्लेख गरे। यद्यपि, देउवालाई औपचारिक निमन्त्रणा गरिएको थियो या थिएन भन्ने विषयमा उनले स्पष्ट पारेनन्।

देउवाको यो अनुपस्थितिले कांग्रेसभित्र पछिल्लो समय गहराउँदै गएको आन्तरिक मतभेद, गुटगत विभाजन र शक्ति संघर्षलाई महाधिवेशनकै उद्घाटन मञ्चमा प्रतीकात्मक रूपमा उजागर गरिदिएको छ।

उद्घाटन समारोहमा देउवा पक्षका नेता-कार्यकर्ताहरूको उल्लेख्य सहभागिता नदेखिनु र सभापति थापाले आफ्नो भाषणमा नयाँ पुस्ता, रूपान्तरण र परिवर्तनको भाषालाई जोडतोडका साथ प्राथमिकता दिनुले १५औँ महाधिवेशन कांग्रेसको पुस्तान्तरण र राजनीतिक पुनर्संरचनाको प्रयासका रूपमा अघि बढेको प्रस्ट संकेत दिएको छ।

तर, पार्टीको एउटा ठूलो र प्रभावशाली पक्ष महाधिवेशनको मूल प्रवाहबाट बाहिरै रहँदा आगामी राजनीतिक यात्रा र आन्तरिक एकता भने अझै अन्योलग्रस्त देखिन्छ।

‘म्युजिकल चियर’बाट आजित जनता र राजनीतिक स्वीकारोक्ति

सभापति थापाले सम्बोधनका क्रममा नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि दोहोरिँदै आएको सत्ता र नेतृत्वको परम्परागत प्रवृत्तिमाथि कडा प्रहार गरे।

एकपटक प्रधानमन्त्री बनेका व्यक्ति पुनः प्रधानमन्त्री बन्न मरिहत्ते गर्ने, नेता बनेकाहरू बारम्बार नेतृत्वमै दोहोरिरहने र मन्त्री भइसकेकाहरू पटक–पटक सत्ताको केन्द्रमा पुगिरहने प्रवृत्तिले समग्र राजनीतिलाई नै ‘म्युजिकल चियर’ जस्तो बनाएको थापाको निष्कर्ष थियो।

थापाका अनुसार नेतृत्वको यही चक्रीय र स्वार्थी प्रवृत्तिका कारण सर्वसाधारण जनतामा सबै राजनीतिक दल र नेताहरू उस्तै हुन् भन्ने निराशाजनक धारणा निर्माण भएको हो।

मुलुकमा राजनीतिप्रतिको बढ्दो वितृष्णा, आक्रोश र असन्तुष्टिको प्रस्फुटन २०८२ सालको भदौ २३ र २४ गतेका घटनाहरूमा देखिएको उनको दाबी थियो। थापाको यो स्पष्ट अभिव्यक्ति कांग्रेसभित्रको नेतृत्व परिवर्तनको बहस मात्र नभई, समग्र नेपाली राजनीतिमा पुस्तान्तरण र नयाँ राजनीतिक संस्कारको अपरिहार्यतामाथिको बलियो स्वीकारोक्ति मान्न सकिन्छ।

रवि लामिछानेको सन्देश: सरकार परिवर्तनको माध्यम चुनाव मात्रै

समारोहमा शुभकामना मन्तव्य व्यक्त गर्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेले भने अलि फरक कोणबाट देशको राजनीतिक स्थिरताको विषय उठाए।

उनले बजारमा चल्ने सरकार ढल्ने वा बदलिने विभिन्न हल्लाको पछि नलाग्न आग्रह गर्दै सरकार परिवर्तनको एक मात्र संवैधानिक र लोकतान्त्रिक माध्यम निर्वाचन नै हुनुपर्ने धारणा राखे।

सडक आन्दोलन वा जोडघटाउबाट सरकार ढाल्ने परम्पराले लोकतन्त्रलाई कहिल्यै बलियो नबनाउने तर्क गर्दै उनले जनमतबाट निर्मित सरकार र आवधिक निर्वाचनको परिणामलाई सबै राजनीतिक दलहरूले आत्मसात् र सम्मान गर्नुपर्नेमा जोड दिए।

प्रचण्डको प्रशंसा: थापाको नेतृत्व ‘निरन्तरतामा क्रमभङ्ग’

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले गगन थापाको नेतृत्व आगमनलाई ‘निरन्तरतामा क्रमभङ्ग’ को संज्ञा दिँदै उच्च प्रशंसा गरे।

थापाले नेपाली कांग्रेसलाई नयाँ इतिहास र नयाँ युगतर्फ डोर्याएको भन्दै प्रचण्डले उनलाई बधाई दिए। आफू दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा काम गरेका थापालाई त्यतिबेलादेखि नै आफूले देशको नेतृत्व सम्हाल्न सक्ने सम्भावित नेताका रूपमा हेरेको स्मरण उनले गरे। प्रचण्डले थापालाई बिनासंकोच निर्भीक भएर अघि बढ्न आग्रह गर्दै आफूहरूको पूर्ण साथ र समर्थन रहने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।

तर, प्रचण्डको सम्बोधनमा अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण र विचारणीय पक्ष पनि समावेश थियो। उनले नयाँ र पुरानो पुस्ताबीच अनावश्यक विभाजन वा खाडल सिर्जना नगरी दुवै पुस्ताको अनुभव र ऊर्जालाई समेटेर अघि बढ्नुपर्ने आग्रह गरे। यसले कांग्रेसभित्र चलिरहेको पुस्तान्तरणको बहसमा ‘पुरानो पुस्ताको पूर्ण बहिर्गमन’ भन्दा पनि ‘पुस्तान्तरण र सहकार्य’ को मध्यमार्गी बाटो खोज्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।

एमालेको प्रस्ताव: लोकतन्त्र र राष्ट्रियताका मुद्दामा सहकार्य

नेकपा (एमाले) का महासचिव शंकर पोखरेलले लोकतन्त्रको सुदृढीकरण, सार्वभौमसत्ताको रक्षा, विकास र समृद्धिको साझा यात्रामा कांग्रेससँग काँधमा काँध मिलाएर काम गर्न एमाले सदैव तयार रहेको बताए।

मुलुकमा बढ्दै गएको प्राकृतिक विपत्तिको संकट, जलवायु परिवर्तनको गम्भीर जोखिम र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको वर्तमान अवस्थाप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै उनले राष्ट्रियताका आधारभूत प्रश्नमा मुलुकका प्रमुख राजनीतिक दलहरू एकै ठाउँमा उभिनुपर्ने औंल्याए।

विगतमा लोकतन्त्र स्थापनाका लागि विभिन्न राजनीतिक शक्तिहरू एक ठाउँमा आएको ऐतिहासिक तथ्य स्मरण गराउँदै उनले वर्तमान चुनौतीहरू सामना गर्न पुनः सामूहिक रूपमा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता दर्साए।

राजेन्द्र लिङ्देनको प्रश्न: समस्या व्यक्तिमा मात्रै कि प्रणालीमा?

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) का अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले भने नेपाली राजनीतिमा विद्यमान समस्या केवल व्यक्ति विशेषमा मात्रै सीमित नरहेको तर्क गरे। जनतामा नेता र समग्र राजनीतिप्रति रहेको वितृष्णा अझै कायमै रहेको र मुलुकको राजनीतिक अवस्था झन्‌झन् जटिल बन्दै गएको उनको भनाइ थियो।

लिङ्देनले ‘केबल मान्छे फेरेर मात्रै मुलुकको समस्या समाधान नहुने’ दाबी गर्दै हालको शासन व्यवस्था र संविधानका पानाहरूभित्रै मूलभूत समस्या रहेको टिप्पणी गरे।

बाबुराम भट्टराईको संकेत: पुरानो ढाँचाले अब काम चल्दैन

पूर्वप्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईले २१औँ शताब्दीको तीव्र रूपमा बदलिँदो विश्व परिवेश र प्रविधिसँगै राजनीतिक दलहरूले पनि आफ्नो कार्यशैली, विचार र साङ्गठनिक ढाँचामा समयानुकूल परिवर्तन ल्याउनुपर्ने बताए। तीव्र गतिमा रूपान्तरण भइरहेको आधुनिक विश्वमा हाम्रा राजनीतिक दलहरू पुरानै परम्परागत ढाँचामा सीमित भएर बस्न नसक्ने उनको ठम्याइ थियो।

रेशम चौधरीको प्रश्न: संविधानमा लेखिएका अधिकार व्यवहारमा खोइ?

राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीका संस्थापक तथा संरक्षक रेशमलाल चौधरीले संविधानमा उत्पीडित वर्गका अधिकारहरू कागजमा सुनिश्चित गरिए पनि व्यावहारिक रूपमा कार्यान्वयन हुन नसकेको भन्दै गम्भीर प्रश्न उठाए।

संविधान निर्माण प्रक्रियामा कांग्रेसले खेलेको ऐतिहासिक भूमिकाको प्रशंसा गर्दै उनले संविधानमा कोरिएका अधिकारहरू जनताले व्यवहारमै अनुभूति गर्न पाउनुपर्ने बताए।

उनले कांग्रेस सभापति गगन थापासमक्ष समावेशीताको दुहाई दिने राज्यका महत्त्वपूर्ण र निर्णयकर्ता निकायहरूमा थारु समुदायको वास्तविक प्रतिनिधित्वबारे मञ्चबाटै प्रत्यक्ष प्रश्न सोधेका थिए।

महाधिवेशनको केन्द्रमा युवा पुस्ताको आशा

महाधिवेशनमा देशभरबाट सहभागी हुन आएका प्रतिनिधिहरूको सबैभन्दा ठूलो उत्साह र अपेक्षा भने युवा पुस्ताको बढ्दो सहभागितामा देखिन्छ। पार्टीको साङ्गठनिक संरचना र केन्द्रीय नेतृत्वमा नयाँ पुस्तालाई पर्याप्त अवसर र स्थान दिनुपर्ने आवाज प्रतिनिधिहरूले जोडतोडका साथ उठाएका छन्।

महामन्त्रीका उम्मेदवार डा. सन्तोष उपाध्यायले १५औं महाधिवेशनलाई नेपाली राजनीतिमा नयाँ युग र परिवर्तनको बिगुल फुक्ने ऐतिहासिक अवसरका रूपमा व्याख्या गरे।

उनका अनुसार कांग्रेसले विगतमा राजनीतिक क्रान्ति र राज्यसत्ताको नेतृत्व गरे पनि पछिल्लो समय आफ्नो मौलिक राजनीतिक लय र गन्तव्य गुमाएको छ। त्यो गुमेको लय पुनः स्थापित गर्न र पार्टीलाई पुनर्जीवन दिन यो महाधिवेशन पूर्णतः निर्णायक बन्नुपर्ने उनको ठहर छ।

पत्रकारको विश्लेषण: कांग्रेसले अब राजनीतिक ‘स्ट्यान्ड’ स्पष्ट पार्नुपर्छ

महाधिवेशनको राजनीतिक अर्थ र सन्देशबारे टिप्पणी गर्दै वरिष्ठ पत्रकार जगत नेपालले मुलुकको वर्तमान राजनीतिक तरलतालाई विशेष रूपमा औँल्याएका छन्।

संसदमा ठूलो बहुमतको सरकार हुँदाहुँदै पनि संसद् प्रभावकारी हुन नसकेको र आगामी राजनीति कुन दिशातर्फ उन्मुख हुन्छ भन्ने प्रस्ट नभएको वर्तमान अवस्थामा कांग्रेसले मुख्य विपक्षी वा जिम्मेवार दलका रूपमा आफ्नो राजनीतिक धारणा र ‘स्ट्यान्ड’ प्रस्ट पार्नुपर्ने आवश्यकता उनले औँल्याए।

आठ दशक लामो लोकतान्त्रिक इतिहास बोकेको कांग्रेसले यस महाधिवेशनबाट गर्ने राजनीतिक र नीतिगत निर्णयले पार्टीको मात्र नभई नेपालको भावी राजनीतिको समग्र दिशासमेत प्रभावित पार्ने उनको विश्लेषण छ।

त्यस्तै, अर्का पत्रकार दामोदरप्रसाद दवाडीले पनि देशका विभिन्न भागमा आएको बाढीपहिरोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिका बाबजुद देशभरबाट हजारौँको संख्यामा प्रतिनिधि र शुभेच्छुकहरू काठमाडौँ आइपुग्नुले नेपाली कांग्रेसप्रतिको ऐतिहासिक जनआकर्षण र भरोसा अझै जीवितै रहेको पुष्टि गर्ने बताए।

निष्कर्ष: महाधिवेशनको सफलता नेतृत्व चयनमा होइन, राजनीतिक दिशामा मापन हुनेछ

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन समारोहले मुलुकसामु एउटा निकै महत्त्वपूर्ण र गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ- ‘कांग्रेसले केवल अनुहार र नेतृत्व मात्रै बदल्ने हो कि आफ्नो राजनीतिक शैली र संस्कृति पनि बदल्ने हो?’

मञ्चमा पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको अनुपस्थितिले पुरानो नेतृत्वसँगको चिसिएको सम्बन्ध र आन्तरिक एकतामाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। अर्कोतर्फ, सभापति गगन थापाको कडा सम्बोधनले पुस्तान्तरण र राजनीतिक संस्कार परिवर्तनको अपरिहार्यतालाई स्थापित गरेको छ।

प्रचण्डले नयाँ र पुरानो पुस्ताबीच सहकार्यको सन्देश दिएका छन् भने एमाले, रास्वपा, राप्रपा र अन्य दलका नेताहरूले लोकतन्त्र, राजनीतिक स्थिरता, राष्ट्रिय सहमति र शासन व्यवस्थाको खोटमाथि आ–आफ्ना दृष्टिकोण राखेका छन्।

यस अर्थमा १५औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल नयाँ पदाधिकारी र केन्द्रीय सदस्य चयन गर्ने कर्मकाण्डी प्रक्रिया मात्र होइन।

यो त कांग्रेसले आफ्नो विगतको इतिहासलाई कसरी समीक्षा गर्छ, वर्तमान राजनीतिक संकट र जनआक्रोशलाई कसरी बुझ्छ र आगामी नेपालको राजनीतिमा आफूलाई कुन रूप र भूमिकामा स्थापित गर्न चाहन्छ भन्ने भविष्य निर्धारण गर्ने निर्णायक मोड पनि हो।

महाधिवेशनबाट युवा नेतृत्वको प्रतिनिधित्व व्यापक बन्यो, आन्तरिक गुटगत विवादको कुशल व्यवस्थापन भयो र देशको समृद्धिका लागि स्पष्ट राजनीतिक धारणा निर्माण हुन सक्यो भने यसले कांग्रेसलाई नयाँ ऊर्जा र जीवन प्रदान गर्नेछ। तर, केवल नेतृत्वको अनुहार मात्रै फेरियो र पुरानै ढर्रा एवं राजनीतिक संस्कार दोहोरियो भने ‘परिवर्तन’ को नारा शब्दमा मात्रै सीमित हुनेछ।

त्यसैले, नेपाली कांग्रेसको यो ऐतिहासिक १५औँ महाधिवेशनको वास्तविक परीक्षा कसले नेतृत्वको साँचो पायो भन्नेमा भन्दा पनि नयाँ नेतृत्वले कांग्रेसलाई कुन राजनीतिक दिशातर्फ दोहोर्याउँछ भन्ने कुरामा मापन हुनेछ।