काठमाडौं । के तपाईंले कहिल्यै सिनेमा हलमा फिल्म हेर्न जाँदा एउटा कुरामा ध्यान दिनुभएको छ ? अधिकांश सिनेमाघरहरूमा दर्शकहरू बस्ने सिटहरू रातो रङ्गकै हुन्छन्। चाहे पुरानो सिंगल स्क्रिन थिएटर होस् वा आजका आधुनिक मल्टिप्लेक्स, रातो रङ्गका सिटहरू जताततै देख्न पाइन्छ।

तर, के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ कि सिटहरूका लागि आखिर रातो रङ्गलाई नै किन यति धेरै प्राथमिकता दिइन्छ? के यसको पछाडि केवल सुन्दरता र सजावटको कारण मात्र छ वा यसको कुनै वैज्ञानिक कारण पनि छ? सिनेमा हलमा रातो रङ्गका सिटहरू हुनका पछाडि केही कारणहरू छन् ।

१. ऐतिहासिक परम्परा र शाही पहिचान

फिल्महरू लोकप्रिय हुनुभन्दा पहिले युरोपमा ओपेरा हाउस र ठूलाठूला थिएटरहरू मनोरञ्जनका प्रमुख केन्द्र हुन्थे। मानिसहरू नाटक, सङ्गीत र ओपेरा हेर्न त्यहाँ जान्थे। यी ठाउँहरूलाई अत्यन्तै भव्य तरिकाले सजाइन्थ्यो। रातो रङ्गका पर्दाहरू, गलैँचाहरू र मखमली सिटहरू तिनीहरूको सजावटको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्थे।

त्यस समयमा रातो रङ्गलाई प्रतिष्ठा, ऐश्वर्य र शाही पहिचानसँग जोडेर हेथ्यो। यसले हललाई साधारण कोठाभन्दा कुनै भव्य महलबजस्तै देखाउन मद्दत गर्दथ्यो। पछि १९ औँ शताब्दीको अन्त्य र २० औँ शताब्दीको सुरुमा जब सिनेमा लोकप्रिय हुन थाल्यो, तब नयाँ सिनेमाघरहरूले पुरानो ओपेरा हाउस र थिएटरहरूको सजावटबाट प्रेरणा लिएर रातो रङ्गका पर्दा र सिटहरू राख्न सुरु गरे। बिस्तारै यो रङ्ग सिनेमाघरहरूको पहिचान नै बन्यो।

२. वैज्ञानिक कारण र आँखाको संवेदनशीलता

रातो सिटहरू हुनुको पछाडि एक रोचक वैज्ञानिक कारण पनि छ, जसको सीधा सम्बन्ध हाम्रो आँखाको काम गर्ने तरिकासँग छ। जब सिनेमा हलमा फिल्म सुरु हुन्छ, तब त्यहाँको बत्ती निभाइन्छ वा धेरै कम गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा हाम्रो आँखालाई कम प्रकाशमा हेर्नका लागि आफैलाई ढाल्नुपर्छ।

हाम्रो आँखामा दुई प्रकारका विशेष कोषहरू हुन्छन्, जसलाई कोन्स र रड्स भनिन्छ। कोन्सले उज्यालोमा रङ्गहरू चिन्न मद्दत गर्छ भने रड्सले अँध्यारोमा हेर्न सघाउँछ। अँध्यारो हुँदा हाम्रो आँखा रातो रङ्गप्रति कम संवेदनशील हुन्छ। यसको तुलनामा नीलो र हरियो रङ्गको प्रकाशप्रति तिनको सङ्वेदनशीलता बढी हुन्छ।

यसैकारण जब सिनेमा हलको बत्ती निभ्छ, तब रातो रङ्गका सिटहरू कम चम्किलो देखिन्छन् र हाम्रो ध्यान बारम्बार तिनतर्फ जाँदैन। यसले दर्शकहरूलाई फिल्मको स्क्रिनमा मात्र पूर्ण रूपमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ।

३. व्यावहारिक र सरसफाइ पक्ष

सिनेमा हलहरूमा दैनिक रूपमा ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरू फिल्म हेर्न आउँछन्। यो क्रममा मानिसहरूले पपकर्न खाने, चिसो पेय पदार्थ पिउने गर्छन् र धेरैपटक खानेकुराका टुक्राहरू सिटमा खस्न सक्छन्। निरन्तरको प्रयोगले गर्दा सिटहरूमा धुलो, साना-तिना दाग र घिस्रिएका दागहरू पनि पर्न सक्छन्।

यस्तो अवस्थामा गाढा रातो रङ्गको कपडाले फोहोर र दागहरूलाई हल्का रङ्गहरूको दाँजोमा कम प्रष्ट देखाउँछ। विशेष गरी मखमली र गाढा रङ्गका सिटहरूमा साना-तिना दागहरू सहजै नजरमा आउँदैनन्। यसले सिटहरू लामो समयसम्म सफा र ठीक देखिन सहयोग पुर्‍याउँछ।

४. मखमली कपडाको विशेषता

पुराना थिएटरहरूमा प्रायः रातो मखमली कपडा प्रयोग गरिन्थ्यो। यो कपडाको सतहमा साना-साना बाक्लो रेशा हुन्छन्, जसले यसलाई नरम र विशेष बनाउँछ। जब मखमली कपडामा प्रकाश पर्छ, तब यसका रेसाहरूले प्रकाशलाई विभिन्न तरिकाले परावर्तन गर्छन्। यसले गर्दा कपडाको रङ्ग अझ गाढा र आकर्षक देखिन्छ।

यसबाहेक, मखमली जस्ता बाक्लो र रेशेदार फेब्रिकले कोठामा आवाजको केही अंश सोस्न (ध्वनि नियन्त्रण) मा पनि मद्दत गर्छ। यसले हलमा आवाजको प्रतिध्वनी कम गर्न र ध्वनि अनुभवलाई अझ उत्कृष्ट बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

के अहिले पनि सबैतिर रातो सिट नै हुन्छन् ?

यस्तो होइन। आजकल धेरै एड्भान्स सिनेमा हलहरूमा कालो, नीलो, खैरो र अन्य गाढा रङ्गका सिटहरू पनि देख्न पाइन्छ। सिटको रङ्ग छान्दा सिनेमाघरको सजावट, प्रकाश व्यवस्था, कपडाको गुणस्तर र सरसफाइलाई ध्यान दिइन्छ। यद्यपि, रातो रङ्गका सिटहरूको लोकप्रियता आज पनि घटेको छैन; किनकि यो इतिहास, विज्ञान र आरामसँग जोडिएको छ।