काठमाडौं । इरानका तेलवाहक जहाजहरूलाई अन्य देशका जहाज भनी चलाउने कार्यमा भारत र टर्की सँग जोडिएका केही कम्पनीहरूको भूमिका अगाडि आएको छ। अमेरिकाले यी कम्पनीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएको छ।

यस कारबाहीमा चण्डीगढका एक व्यवसायी, उनकी पत्नी र दुई अन्य भारतीय नागरिक पनि सामेल छन्। अमेरिकाको भनाइ अनुसार यी व्यक्तिहरूले नक्कली कागजातका माध्यमबाट इरानको तेल अन्य देशको नाममा पठाउन मद्दत गरे। यस पूरा मामलामा जहाजहरूको पहिचान लुकाउनेदेखि लिएर उनीहरूको दर्ता (रजिस्ट्रेशन) सम्मको खेल बाहिर आएको छ।

अमेरिकाको अर्थ मन्त्रालयले बुधबार यस कारबाहीको घोषणा गरेको हो। भारतसँग जोडिएका कुल नौ संस्थाहरूलाई प्रतिबन्धित गरिएको छ। उता, टर्कीको एक कम्पनीमाथि पनि कारबाही भएको छ। उसमाथि इरानका छ प्रतिबन्धित एयरलाइन्सलाई भुइँमा (ग्राउन्ड) आवश्यक सेवाहरू दिएको आरोप छ।

अमेरिकाको कारबाहीको केन्द्रमा चण्डीगढका व्यवसायी सुनील कुमार शर्मा र उनकी पत्नी जसप्रीत प्रीति शाहिद रहेका छन्। अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयका अनुसार दुवै जना कम्तीमा सन् २०१४ देखि नक्कली समुद्री दर्ताको काममा संलग्न थिए। आरोपअनुसार उनीहरूले त्यस्ता वेबसाइट र संस्थाहरू बनाए, जसले फरक-फरक देशका समुद्री विभागहरूजस्तै काम गर्ने दाबी गर्थे। जबकि ती देशका सरकारहरूबाट उनीहरूलाई यसको अनुमति मिलेको थिएन।

यी वेबसाइटहरूका माध्यमबाट जहाजहरूको दर्ता, नाविकहरूको तालिम, प्रमाणपत्र जारी गर्ने र जहाजहरूको जाँचजस्ता सेवाहरू दिने दाबी गरिन्थ्यो। अमेरिकाको भनाइ छ कि शर्माको नेटवर्कले अरुबा, गुयाना, माली, मोजाम्बिक, मलावी, सिन्ट मार्टेन र टिमोर-लेस्तेजस्ता देशहरूको नाममा जहाजहरूको दर्ता गर्ने दाबी पनि गरेको थियो। यसबाहेक, भारतसँग जोडिएका दुई अन्य नागरिक अश्वनी कुमार धीमान र इशविन्दर सिंहमाथि पनि प्रतिबन्ध लगाइएको छ। दुवै जना ती कम्पनीहरूमा निर्देशक थिए, जसको सम्बन्ध शर्मा दम्पतीसँग थियो।

वास्तवमा, हरेक जहाजमा एक देशको झन्डा लागेको हुन्छ। यसले जहाज कुन देशको नियमअनुसार चलिरहेको छ भन्ने बताउँछ। वास्तविक दर्ता हुँदा त्यो देशका समुद्री एजेन्सीहरूले जहाजको निगरानी गर्न सक्छन्। अमेरिकाको आरोपअनुसार शर्मा र उनकी पत्नीले यही व्यवस्थाको गलत फाइदा उठाए। उनीहरूले इरानको तेल बोक्ने जहाजहरूलाई त्यस्ता देशहरूको नाममा नक्कली दर्ता दिए, जसका सरकारहरूले यसको स्वीकृति दिएका थिएनन्।

उता, टर्कीको ‘फुगो ग्राउन्ड सर्भिसेज इन्क’ माथि इरानका छ प्रतिबन्धित एयरलाइन्सलाई सेवा दिएको आरोप छ। यिनमा इरान एयर टुर, साहा एयरलाइन्स, सेपेहरान एयरलाइन्स, वारेष एयरलाइन्स, ताबान एयरलाइन्स र अता एयरलाइन्स सामेल छन्। कम्पनीमाथि ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ अर्थात् विमान भुइँमा रहँदा आवश्यक सेवाहरू दिएको आरोप छ।

यस कारबाहीपछि अमेरिकाको अधिकार क्षेत्रभित्र पर्ने प्रतिबन्धित व्यक्तिहरू र कम्पनीहरूको सम्पत्ति तथा वित्तीय हितहरू फ्रिज (रोक्का) गरिनेछ। अमेरिकी नागरिक र कम्पनीहरूले सामान्यतया उनीहरूसँग व्यापार गर्न पाउने छैनन्। यसका लागि अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयको विशेष अनुमति आवश्यक पर्नेछ।

अमेरिकाले यो चेतावनी पनि दिएको छ – गैर-अमेरिकी कम्पनीहरू र मानिसहरू पनि कारबाहीको दायरामा आउन सक्छन्, यदि उनीहरूले प्रतिबन्धबाट जोगिन कसैलाई मद्दत गर्छन् भने। यो कारबाही राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको ‘अपरेशन इकोनोमिक आउटकास्ट’ को हिस्सा हो। यसको उद्देश्य इरानको तेलबाट हुने आम्दानी रोक्नु र उसको आर्थिक शक्तिमाथि दबाब सिर्जना गर्नु हो।

अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले भनेका छन् – इरानलाई मद्दत गर्नेहरूले जमिन, समुद्र वा हवाई मार्ग जुनसुकै बाटोबाट पनि कारबाहीको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।