काठमाडौं। दही खान सबैलाई मन पर्छ। दूध जमाएर बनाएको र त्यसबाट नौनी, घिउ आदि बनाइने बाक्लो खाद्य पदार्थलाई दही भनिन्छ । गर्मीको समयमा दही बनाउनु ठुलो काम होइन तर जाडोमा अलि गाह्रो हुन्छ । तापक्रम कम हुने र हावामा आर्द्रता कम भएकाले दूधलाई दहीमा परिणत गर्न गाह्रो हुने भएकाले यस्तो हुन्छ । आज हामी तपाईहरुलाई केहि यस्ता टिप्सहरु बताउन गइरहेका छौँ, जसलाई अपनाएपछि तपाई मौसमा पनि दही जमाउन कुनै समस्या हुँदैन ।

– गर्मीमा दूध तताउन मनतातो दुध प्रयोग गरिन्छ । तर जाडोमा गर्मीमाभन्दा अलि बढी तातो दूध राख्नुहोस् । जाडोमा दूध फ्रिज गर्न क्यासरोल प्रयोग गर्नुहोस्। यसले दही जम्न सजिलो बनाउँछ। वास्तवमा क्यासरोल एक इन्सुलेटेड कन्टेनर हो। जसको कारण दही राख्नका लागि प्रयोग गरिने तातोले यसलाई बाहिर आउन दिदैंन।

–जाडोमा दही जम्नका लागि गर्मीको तुलनामा कम्तिमा दोब्बर दही प्रयोग गर्नुहोस्। मानौं, गर्मीमा एक चम्चा दही प्रयोग गर्नुभयो भने चिसोमा दुई चम्चा प्रयोग गर्नुंहोस् । दूधमा अमिलो वा दही मिसाएपछि भाँडालाई अँध्यारो र बन्द ठाउँमा राख्नुहोस्। यदि तपाइँ चाहनुहुन्छ भने, तपाइँ यसलाई माइक्रोवेवमा राख्न सक्नुहुन्छ। यसले बन्द ठाउँको रूपमा राम्रोसँग काम गर्दछ।

–तपाईंले दही राखेको भाडामा तताउन कन्टेनर वरिपरि कपडा बेरर राख्नुहोस् । जाडोको समयमा दही बनाउँदा तापक्रम अलि बढी चाहिन्छ। यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने, एउटा भाँडामा अलिकति तातो पानी राख्नुहोस् । दही भएको भाँडो राख्नुहोस्। यसबाट दही सजिलै जम्छ।

दहिमा क्याल्सियम, भिटामिन बी १२ र फस्फोरस पनि प्रशस्त पाइन्छ। जाडो मौसममा हाम्रो शरीरमा धेरै प्रकारका इन्फेक्सन चाँडै देखिने भएकाले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बलियो बनाउनु पनि जरुरी हुन्छ । घाँटी दुख्ने, खोकी वा रुघाखोकी लागेको बेला भने दहि नखानु नै बेस हुन्छ ।

आयुर्वेदमा बताइएका दहीका प्रकार र गुण

अत्यम्ल दही– जुन दही खाँदा दाँत र रौँ सिरिङ्ङ हुन्छ तथा घाँटी पोल्छ त्यस्तो दहीलाई “अत्यम्ल दही” भनिन्छ । यस्तो दहीले पाचनशक्ति मात्र नभई रक्तविकार, वातविकार र पित्तविकारलाई पनि धेरै नै बढाउँदछ ।

अम्ल दही–गुलियो स्वाद लुकेको र अमिलो स्वाद मात्र थाहा पाइने दहीलाई “अम्ल दही” भनिन्छ । यस्तो दही पाचनशक्ति, पित्तविकार, रक्तविकार र कफविकार बढाउने गुणको हुन्छ ।

मन्द दही– दूधजस्तै (राम्ररी नजमेको), स्वाद थाहा नहुने र केही बाक्लो दहीलाई “मन्द दही” भनिन्छ । यसले दिसापिसाब लगाउँदछ तथा त्रिदोष र डाह उत्पन्न गर्दछ ।

स्वादम्ल दही– बाक्लो, गुलियो र खाँदा अन्तमा टर्रो हुने दहीलाई “स्वाद्वम्ल दही” भनिन्छ । यो सामान्य दही सरह गुनिलो हुन्छ ।

स्वादु दही– राम्ररी जमेको, गुलियो स्वाद प्रष्ट थाहा हुने र अमिलो भइनसकेको (अमिलो थाहा नहुने) दहीलाई “स्वादु दही” भनिन्छ । यो अति नै अभिष्यन्दि, वीर्यवर्धक, बोसो उत्पादक, कफ उत्पादक, वातविकार नाशक, पचेपछि गुलियो र रक्तपित्तलाई ठिक गर्ने गुणको हुन्छ ।