काठमाडौं । इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले आफू र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हरेक काम एक-अर्काको इच्छा अनुसार गर्ने गरेको दाबी सही नभएको बताएका छन्। उनले जबसम्म आवश्यक पर्छ, तबसम्म आफ्नो सेना दक्षिणी लेबनानमा तैनाथ रहने कुरा पुनः दोहोर्‍याएका छन्।

उनले भनेका छन्, “हामी स्वतन्त्र र गौरवशाली देशका नेता हौँ। कहिलेकाहीँ हाम्रा विचारहरू एक-अर्कासँग फरक हुन्छन्। हामी आफ्ना हितका लागि दृढ उभिन्छौँ। म इजरायलको हित र उसको सुरक्षाका लागि उभिएको छु।”

नेतन्याहुले उत्तरमा बस्ने आफ्ना नागरिक र पूरा देशको सुरक्षाका लागि आवश्यक भएसम्म दक्षिणी लेबनानको सुरक्षा क्षेत्रमा इजरायली सेना रहिरहने स्पष्ट पारेका छन्। उनको यो भनाइ लेबनानमा इजरायली सैन्य कारबाहीको विरुद्धमा ट्रम्पले दिएका अभिव्यक्तिहरू प्रति गरिएको एक प्रकारको टिप्पणी हो।

गत हप्ता फ्रान्समा सम्पन्न जी-७ बैठकका क्रममा अमेरिका र इरानबीच युद्धविराम बढाउने सम्झौतामा हस्ताक्षर भइसकेको छ। यस सम्झौताको एउटा मुख्य सर्त लेबनानसहित सबै मोर्चाहरूमा युद्ध बन्द गर्नु रहेको छ। यद्यपि, यस सम्झौतापछि पनि लेबनानमा इजरायली आक्रमणका कारण कयौँ मानिसहरूको मृत्यु भइसकेको छ, जसलाई इरानले सम्झौताको स्पष्ट उल्लंघन भनेको छ।

सम्झौताको पहिलो प्याराग्राफमै अमेरिका, इरान र उनीहरूका सहयोगीहरूले “हरेक मोर्चामा” सैन्य अभियान तुरुन्त र स्थायी रूपमा अन्त्य गर्ने घोषणा गर्ने उल्लेख छ, जसमा लेबनान पनि समावेश छ। इजरायलको यस कारबाहीलाई शान्ति सम्झौताका लागिसमेत खतरा मानिएको छ र इजरायलको यस्तो कदमप्रति ट्रम्पले यसअघि पनि सार्वजनिक रूपमै असन्तुष्टि व्यक्त गरिसकेका छन्।

गत हप्ता जी-७ समिटमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुको तिखो आलोचना गरेका थिए। उनले लेबनानमा इजरायलले गरेका आक्रमणहरू गैर-जरुरी भएको बताएका छन्।

ट्रम्पले इजरायलको बारेमा भनेका छन्, “इजरायल हिजबुल्लाहसँग केही बढी नै लामो समयदेखि लडिरहेको छ, जसका कारण धेरै मानिसहरू मारिइरहेका छन्। जब तपाईं कसैको खोजीमा हुनुहुन्छ, तब पूरा क्षेत्रलाई नै ध्वस्त पार्नु बुद्धिमानी होइन, किनकि त्यहाँ सर्वसाधारण पनि बस्छन्। त्यहाँ बसोबास गर्ने सबै मानिस हिजबुल्लाहका होइनन्।”

वास्तवमा, अमेरिका-इरान सम्झौता बेन्जामिन नेतन्याहुका लागि ठुलो धक्का मानिएको छ र यसले उनको राजनीतिक करियरमाथि पनि कयौँ प्रश्नहरू खडा गरिदिएको छ। यस शान्ति सम्झौताका कारण बेन्जामिन नेतन्याहु असहज बन्नुमा मुख्य पाँचवटा मुद्दाहरू जिम्मेवार रहेको मानिएको छ ।

१. सम्झौतामा इजरायललाई पाखा लगाइनु

इरानसँग अमेरिकाले गरेको युद्धविराम सम्झौता इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुका लागि राजनीतिक रूपमा एउटा खराब सपना साबित भएको छ। यस सम्झौताले नेतन्याहुको राजनीतिक करियरका तीनवटा बलिया आधारहरू भत्काइदिएको छ र देशको सुरक्षालाई लिएर उनलाई नयाँ दुविधामा फसाएको छ।

नेतन्याहुले अक्सर आफूलाई अमेरिकाको निकट राजनीतिक मित्र र अमेरिकी राजनीतिज्ञहरूमाथि वास्तविक प्रभाव राख्ने नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका थिए। तर, अमेरिकाले इरानसँगको सम्झौताका क्रममा उनलाई पाखा लगायो र सार्वजनिक रूपमा उनको अपमान समेत गर्‍यो।

ट्रम्पले यहाँसम्म भनेका छन्, “हामीबिना इजरायल नै हुने थिएन। मबिना इजरायल हुने थिएन, किनकि उनीहरूका लागि कुनै पनि अमेरिकी राष्ट्रपतिले त्यो गरेनन्, जुन मैले गरेँ।”

नेतन्याहुकै लिकुड पार्टीका सदस्यहरू र सरकारमा सहभागी कट्टर दक्षिणपन्थी क्याबिनेट मन्त्रीहरूको भनाइबाट पनि उनीमाथि कति ठुलो दबाब छ भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ। इजरायलका कट्टर दक्षिणपन्थी नेता तथा राष्ट्रिय सुरक्षा मन्त्री इतामार बेन-जभिरले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, “हामी ट्रम्पको सम्झौताबाट बाँधिएका छैनौँ। हामी यस सम्झौताका साझेदार होइनौँ, जसले हाम्रो सुरक्षा सुनिश्चित गर्दैन।”

यसैगरी, इजरायलको प्रमुख अङ्ग्रेजी दैनिक ‘यरूशलेम पोस्ट’ का सम्पादक जभिका क्लेनले इरानसँगको अमेरिकी सम्झौतालाई एउटा खराब सम्झौताको संज्ञा दिएका छन्। उनले लेखेका छन्, “यो सम्झौता इजरायलका लागि खराब छ। हामीलाई वार्ताबाट बाहिर राखियो, लेबनानबाट पछि हट्न भनियो र जुन ट्रम्प प्रशासनले हामीलाई आफ्नो सबैभन्दा नजिकको साझेदार भन्थ्यो, उसैले चार महिनासम्म हामीलाई मार्ने प्रयास गर्ने शासनसँग सम्झौता गर्नुभन्दा एक घण्टा पहिले हामीलाई उपदेश दियो।”

२. इरान ‘बलियो स्थितिमा’ देखिनु

नेतन्याहुले इजरायलको सुरक्षाका लागि इरानलाई सबैभन्दा ठुलो खतरा बताउँदै आएका थिए। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिकासँग मिलेर इजरायलले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेको थियो र यो युद्ध करिब सय दिनसम्म चलिरह्यो। गत वर्ष पनि इजरायलले आफ्नो सुरक्षाको नाममा इरानसँग १२ दिनसम्म युद्ध गरेको थियो।

७ अक्टोबर २०२३ मा हमासको भयानक आक्रमणको जवाफमा उनले इजरायलको सुरक्षा नीतिलाई थप आक्रामकतातर्फ मोडेका थिए, अर्थात् खतराहरूलाई रोक्नुको सट्टा तिनलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पार्ने नीति अपनाएका थिए। त्यस संकटको उनको समाधान मध्य-पूर्वमा परिवर्तन ल्याउनु र इजरायलका सामु रहेका खतराहरूलाई जरैदेखि उखेल्नु थियो।

अब नेतन्याहुका सामु एउटा ठुलो प्रश्न यो छ कि उनले इरानसँगको युद्धलाई यस्तो मोडमा कसरी टुङ्ग्याउन सक्छन्, जहाँ इरान बलियो स्थितिमा देखिएको छ? हिजबुल्लाह र इरानी सरकारसँग पटक-पटक भएका टकरावले इजरायलका मुख्य शत्रुहरू समाप्त भएका छैनन्, उल्टै इरानमा अहिले थप कट्टरपन्थी नेताहरूको दबदबा बढेको छ। इरानका यी नेताहरूमा अमेरिका-इजरायलको शक्तिको डर कम छ र होर्मुज स्ट्रेटको माध्यमबाट उनीहरूले बढी रणनीतिक लाभ समेत हासिल गरेका छन्।

३. इजरायलमा आसन्न आम निर्वाचन

अबको केही महिनामै इजरायलमा आम निर्वाचन हुन गइरहेको छ। अमेरिका र इरानको माग इजरायलले लेबनानमा हिजबुल्लाहमाथि आक्रमण गर्न बन्द गरोस् भन्ने रहेको छ। यदि इजरायलले त्यसो गर्छ भने, इजरायलको ‘मिस्टर सेक्युरिटी’ को रूपमा स्थापित नेतन्याहुले आफ्नो राजनीतिक छवि कसरी जोगाउन सक्लान्?

अर्कोतर्फ, विगत पाँच वर्षदेखि नेतन्याहुले तीनवटा छुट्टाछुट्टै मुद्दाहरूमा भ्रष्टाचारको आरोप खेपिरहेका छन्। उनीमाथि घुसखोरी, धोखाधडी र विश्वासघातका गम्भीर आरोपहरू छन्, यद्यपि नेतन्याहुले आफूमाथि लागेका यी आरोपहरूलाई अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

गत वर्षको अन्त्यतिर बेन्जामिन नेतन्याहुले आफ्ना विरुद्ध चलिरहेका भ्रष्टाचारका मुद्दाहरूमा देशका राष्ट्रपति आईज्याक हर्जोगसँग औपचारिक रूपमा माफीको याचना गरेका थिए। नेतन्याहुले एक भिडियो सन्देशमार्फत आफू कानुनी प्रक्रिया निष्कर्षमा पुगोस् भन्ने चाहने भए तापनि “राष्ट्रिय हित” का लागि यो सही नहुने बताएका थिए।

यसरी घरेलु राजनीतिक दबाबको सामना गरिरहेका नेतन्याहु यस सम्झौताका कारण इजरायलको शत्रु राष्ट्र इरान एउटा बलियो शक्तिका रूपमा उदाओस् भन्ने चाहँदैनन्, किनकि निर्वाचनमा उनका विपक्षीहरूले यसै मुद्दालाई हतियार बनाउन सक्छन्।

४. परमाणु कार्यक्रममाथिको निर्णय

इरानको परमाणु कार्यक्रम अहिले पनि अमेरिका र इजरायलका लागि तनावको एक प्रमुख कारण बनेको छ। कयौँ दशकदेखि इजरायलले यो उसको अस्तित्वका लागि खतरा भएको बताउँदै आएको छ। यद्यपि, ट्रम्पले आफूलाई इरानको संवर्धित युरेनियम जफत गर्न हतारो नभएको बताइसकेका छन्। अर्कोतर्फ, नेतन्याहुले जबसम्म आफू इजरायलको प्रधानमन्त्री रहन्छन्, तबसम्म इरानलाई परमाणु हतियार हासिल गर्न नदिने दाबी गर्दै आएका छन्।

सम्झौताको मस्यौदाले इरानले आफूले कहिल्यै परमाणु हतियार नबनाउने कुरा दोहोर्‍याएको संकेत गर्छ, तर इरानसँग पहिलेदेखि नै रहेको संवर्धित युरेनियमको भण्डार जस्ता महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरूलाई अन्तिम सम्झौता वार्ताका लागि थाती राखिएको छ।

अर्थात्, यस मुद्दामा इरानको स्थिति युद्धभन्दा पहिलेको जस्तै बलियो छ र इरानमाथि आक्रमण गरेपछि पनि इजरायल र अमेरिका यस मामिलामा इरानमाथि ठुलो दबाब बनाउन असफल देखिएका छन्। युद्धविराम बढाउने र इरानको परमाणु कार्यक्रम लगायतका अहम मुद्दाहरूमा वार्ता सुरु गर्ने उद्देश्यले भइरहेका ती छलफलहरूमा इजरायललाई कतै पनि सामेल गरिएको छैन।

५. इरानलाई प्राप्त हुने आर्थिक लाभ

इरान-अमेरिका सम्झौताको मस्यौदाले सम्भावित रूपमा महत्त्वपूर्ण आर्थिक मुद्दाहरूतर्फ पनि संकेत गर्दछ। यसमा इरानलाई अमेरिकी प्रतिबन्धहरूबाट मिल्ने छुटहरू समावेश छन्, जसका कारण इरानले पुनः तेल र पेट्रोकेमिकल उत्पादनहरूको निर्यात सुरु गर्न सक्नेछ।

साथै, उसको रोक्का गरिएको सम्पत्ति फुकुवा गरिनेछ र ३०० अर्ब डलरसम्मको दीर्घकालीन विकास ढाँचामाथि पनि छलफल हुनेछ। निश्चित रूपमा यसले इरानलाई आर्थिक रूपमा निकै राम्रो स्थितिमा पुर्‍याउन सक्छ।

त्यस्तै, इरानले यस संघर्षका क्रममा होर्मुज स्ट्रेटमार्फत संसारभर हुने तेल र ग्यासको आपूर्तिलाई अवरुद्ध गर्न सक्ने आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिसकेको छ। युद्धको अन्त्यपछि पनि इरानको यो शक्ति यथावत् रहनेछ।

यद्यपि, अमेरिकाले इरानलाई यो ३०० अर्ब डलरको फण्ड कसरी उपलब्ध गराइनेछ भन्ने कुरा स्पष्ट पारेको छैन। तर जुन शत्रु देशमाथि इजरायल र अमेरिकाले आक्रमण गरेका थिए, उसैलाई ३०० अर्ब डलरको सम्भावित प्याकेज मिल्नु निःसन्देह नेतन्याहुका लागि कुनै पनि हालतमा राम्रो खबर होइन।