काठमाडौं । रूस विश्वभरका धेरै देशहरूलाई तेल बिक्री गर्दछ, तर आजभोलि आफैं ऊर्जा संकटको सामना गरिरहेको छ।

समाचार एजेन्सी एपीका अनुसार रूसका ग्यास स्टेसनहरूमा लामो लाइनहरू लगातार बढिरहेका छन्। यसका साथै मानिसहरूमा निराशा र अनिश्चितता पनि चुलिँदै गएको छ, किनभने विगत केही महिनादेखि युक्रेनका आक्रमणहरूले तेल रिफाइनरीहरूलाई निशाना बनाएका छन् र देशभरिको इन्धन आपूर्तिलाई प्रभावित पारेका छन्।

धेरै क्षेत्रहरूमा इन्धनको रासनिङ (कोटा प्रणाली) सुरु गरिएको छ। सडक किनारमा घन्टौंसम्म गाडीहरूको लामो लाइन देखिन थालेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका भिडियोहरूमा चालकहरू यी लामा लाइनहरू देखेर अचम्म मानिरहेको देखिन्छन्। धेरै मानिसहरूले खाली पेट्रोल पम्प र बढ्दो मूल्यप्रति आक्रोश समेत व्यक्त गरिरहेका छन्।

साइबेरियाको इर्कुत्स्क सहरका मेयरले त लाइनमा बसेका मानिसहरूको सुविधाका लागि ‘पोर्टेबल ट्वाइलेट’ सम्म मगाउनुपरेको थियो।

विश्वकै सबैभन्दा ठूला ऊर्जा उत्पादक देशहरूमध्ये एक रूसका लागि यो इन्धन संकट अभूतपूर्व मानिएको छ।

रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले पनि “चालक र व्यवसायी दुवैका लागि समस्याहरू कायमै रहेको र पेट्रोल पम्पहरूमा अझै पनि लाइनहरू लागिरहेको” कुरा स्वीकार गरेका छन्।

रूसको सरकारी समाचार एजेन्सी तासका अनुसार रूसी तेल कम्पनीहरूले आफ्ना पेट्रोल पम्पहरूमा इन्धनको मूल्यलाई मुद्रास्फीति (महँगी) दरको दायराभित्रै राखिरहेका छन्, तर निजी पेट्रोल पम्पहरूमा भने मूल्यमा केही भिन्नता देखिएको छ। उपप्रधानमन्त्री अलेक्जेन्डर नोभाकले यो स्थिति चाँडै नै नियन्त्रणमा आउने बताएका छन्।

उनले रूसको केन्द्रीय बैंकको फाइनान्सियल कंग्रेसमा भने, “मूल्यमा यी समस्याहरूको असरको कुरा गर्दा, हाम्रा भर्टिकली इन्टिग्रेटेड कम्पनीहरूले मूल्यलाई नियन्त्रणमा राखिरहेको हामीले देखिरहेका छौं।”

समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार रूसका खाद्यान्न उत्पादक क्षेत्रका किसानहरू आफ्नो बाली काट्न पाउने हुन् कि होइनन् भन्ने कुरालाई लिएर चिन्तित छन्, किनभने युक्रेनको ड्रोन आक्रमणबाट उत्पन्न इन्धन संकटले तेल रिफाइनरी र डिपोहरूलाई प्रभावित पारेको छ र दैनिक जीवन अवरुद्ध भएको छ।

युक्रेनले रूसको ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण गरेर मस्कोमाथि शान्तिका लागि दबाब सिर्जना गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

यी आक्रमणहरूबाट भएको क्षतिले तेल–समृद्ध रूसको इन्धन आपूर्तिमा दबाब बढाएको छ।

यस स्थितिले चालकहरूलाई मिलेर यस्तो नक्सा तयार गर्न र जानकारी साझा गर्न बाध्य तुल्याएको छ, जसबाट कुन पेट्रोल पम्पमा इन्धन उपलब्ध छ र कहाँ लाइन छोटो छ भन्ने थाहा पाउन सकियोस्।

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका भिडियोहरूमा इन्धन भर्नका लागि पर्खिरहेका चालकहरूबीच झगडा समेत भइरहेको देखिन्छ।

“द अल्टिमेट लग्जरी २०२६” शीर्षक दिइएको एउटा भिडियोमा एक व्यक्ति जेरी क्यानबाट बिस्तारै आफ्नो लनमुभर (घाँस काट्ने मेसिन) मा पेट्रोल हालिरहेको देखिन्छ।

उनले ठट्टा गर्दै भन्छन्, “कस्तो सम्पत्ति! अब यसलाई किन्न सक्ने हैसियत कसको छ र?”

रोयटर्सले आफ्नो अर्को एउटा रिपोर्टमा रूसले यस संकटको सामना गर्न भारतबाट तेल आयात गरिरहेको उल्लेख गरेको छ।

रोयटर्सका अनुसार, “रूसले इन्धन संकट टार्न भारतबाट समुद्री मार्ग हुँदै पेट्रोल आयात सुरु गरेको छ। बुधबार उद्योगसँग सम्बद्ध दुईवटा स्रोतले यो जानकारी दिएका हुन्।”

क्रेमलिनले मंगलबार रूस अन्य देशहरूको सम्पर्कमा रहेको र स्वीकार्य मूल्यमा इन्धन आयात गर्ने विषयमा कुराकानी भइरहेको बताएको थियो।

रोयटर्सले आफ्नो रिपोर्टमा रूसको ऊर्जा मन्त्रालय र भारतको तेल मन्त्रालयले यस विषयमा प्रतिक्रियाका लागि गरिएको अनुरोधको तत्कालै कुनै जवाफ नदिएको लेखेको छ।

रोयटर्सलाई तेल उद्योगसँग सम्बद्ध एक स्रोतले बताएअनुसार भारतबाट कम्तीमा ६०,००० मेट्रिक टन पेट्रोल रूस पठाइसकिएको छ। अर्को एक स्रोतले रोयटर्सलाई ३०,००० देखि ४०,००० टन क्षमताका दुईवटा ट्याङ्कर प्रस्थान गरिसकेको बताएका छन्।

तेस्रो स्रोतका अनुसार रूसले प्रत्येक महिना विभिन्न देशहरूबाट कुल चार लाख टन पेट्रोल आयात गर्ने योजना बनाइरहेको छ।

यसमा छिमेकी बेलारुस पनि समावेश छ, जसले पहिलेदेखि नै रूसलाई इन्धन निर्यात गरिरहेको छ।

गर्मीयाममा रूसमा पेट्रोलको दैनिक खपत कम्तीमा १,१०,००० टन हुन्छ, किनभने यस मौसममा इन्धनको माग निकै उच्च रहने गर्दछ।

रोयटर्सका अनुसार बेलारुसले मे महिनाको पहिलो पक्ष (१५ दिन) को तुलनामा जुन महिनाको पहिलो पक्षमा रेल मार्गबाट रूसतर्फ गरिने पेट्रोल आपूर्ति झण्डै तीन गुणाले बढाएर ७०,००० टनभन्दा बढी पुर्‍याएको छ।

अमेरिकी अखबार वाल स्ट्रिट जर्नलले आफ्नो एक रिपोर्टमा लेखेको छ, “युक्रेनले धेरै वर्षदेखि रूसको ऊर्जा संरचनालाई निशाना बनाउँदै आएको छ, तर अहिले युक्रेनी ड्रोन र मिसाइलहरूको संख्या र मारक क्षमता दुवै बढेको छ।

यसै कारण युक्रेन अब साइबेरियाको ट्युमेन जस्ता दुर्गम रिफाइनरीहरूलाई पनि निशाना बनाउन सक्षम भएको छ, जुन झण्डै १,२०० माइल टाढा छ। यही विस्तारित क्षमताले जुन १८ मा भएको त्यो ठूलो आक्रमणलाई सम्भव तुल्यायो, जसमा युक्रेनले बहुस्तरीय एयर डिफेन्स (हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली) लाई भेद्दै मस्कोको मुख्य रिफाइनरी ध्वस्त पारिदियो।”

डब्ल्युएसजेले आफ्नो रिपोर्टमा लेखेको छ, “यसलाई वर्तमान इन्धन संकटको निर्णायक मोड मानिएको छ। जुन २० सम्ममा रूसको कुल रिफाइनिङ क्षमताको झण्डै २८ प्रतिशत हिस्सा बन्द अवस्थामा थियो। यो अनुमान रूसी तेल कम्पनी गजप्रोम नेफ्टका पूर्व रणनीति प्रमुख तथा हाल बर्लिनस्थित कार्नेगी रसिया युरेसिया सेन्टरका वरिष्ठ फेलो सर्गेई वकुलेन्कोले गरेका हुन्।”

उनले भने, “यो सबै युक्रेनले प्रहार गर्न सक्ने ड्रोनको संख्यामा भएको वृद्धिका कारण भएको हो। अब समस्या केवल लजिस्टिक (ढुवानी व्यवस्थापन) वा बजार असन्तुलनको मात्र रहेन। अब वास्तविक समस्या इन्धनको यथार्थ अभाव नै हो।”

क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले मंगलबार धेरै दशकमा पहिलो पटक रूसले इन्धन आयात गर्ने तयारी गरिरहेको बताएका थिए। उनले मस्कोले धेरै देशहरूसँग कुराकानी गरिरहेको बताए पनि देशहरूको नाम भने खुलाएका थिएनन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार भारत जस्ता टाढा रहेका तर ठूला रिफाइनिङ केन्द्रहरूले मात्र यो भारी अभावलाई पूर्ति गर्न सक्छन्। यद्यपि समुद्री मार्गबाट गरिने यस्तो आयात रूस पुग्न धेरै हप्ता लाग्नेछ।

यसले रूसको बजेटमा थप दबाब सिर्जना गर्नेछ, जुन युद्धको खर्चका कारण पहिलेदेखि नै ठूलो दबाबमा छ।

कुनै समय पेट्रोलियम उत्पादनको विश्वकै प्रमुख निर्यातकर्तामध्ये एक रहेको रूसले युक्रेनी आक्रमण तीव्र भएपछि केही महिनादेखि पेट्रोल र एभिएसन फ्युल (हवाई इन्धन) को निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ।

आइतबार राष्ट्रपति पुटिनले डिजेल निर्यातमा पनि प्रतिबन्ध लगाउने विषयमा विचार गरिरहेको बताएका छन्।

किर्गिस्तानले बुधबार राति ढिला गरी कजाकिस्तान, बेलारुस, अजरबैजान, उज्बेकिस्तान र तुर्कमेनिस्तानसँग स्थिर इन्धन आपूर्ति सुनिश्चित गर्नका लागि सहयोग मागेको छ।

करिब ७० लाख जनसंख्या भएको किर्गिस्तानले आफ्नो पेट्रोल आवश्यकताको ९० प्रतिशतभन्दा बढी रूसबाट आयात गर्दछ। तर रूस आफैं यतिबेला गम्भीर इन्धन संकटको सामना गरिरहेको छ।

राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले रूसको पेट्रोल भण्डार गत वर्षको यसै अवधिको तुलनामा केवल चार प्रतिशत मात्र कम रहेको बताएका छन्।

विश्लेषक क्रिस विफर भन्छन्, “देशभर इन्धनको पर्याप्त आपूर्ति रहेको बताइएको छ। समस्या के हो भने इन्धन गलत ठाउँमा रहेको छ।”

अर्थात्, जुन क्षेत्रमा इन्धनको अभाव छ, त्यहाँ आपूर्ति पुनः पुर्‍याउनु आवश्यक छ।

विफरले रूस जस्तो विशाल देशमा यो कार्य रातारात हुन नसक्ने बताए। उनले भने, “इन्धन पर्याप्त हुनुपर्छ, तर यसको आवश्यकता भएको ठाउँमा पुर्‍याउन धेरै हप्ता लाग्न सक्छ।”

उनका अनुसार, “यो आफैंमा एउटा निकै ठूलो लजिस्टिक अपरेसन (ढुवानी र व्यवस्थापनको कार्य) हो।”

समाचार एजेन्सी एपीका अनुसार राजधानी र वरपरको क्षेत्रको ४० प्रतिशत इन्धनको आवश्यकता पूरा गर्ने मस्कोको रिफाइनरीको मर्मत सम्भारका लागि कम्तीमा तीन महिना लाग्न सक्छ।