काठमाडौं । कहिलेकाहीँ खेलकुदका नियमहरूले यस्तो परिस्थिति सृजना गरिदिन्छन्, जहाँ खेलाडीहरू जानाजान हार्न चाहन्छन् । ‘जित्नको लागि खेल्ने’ सामान्य तर्क विपरीत सिंगो टोलीले सक्रिय रूपमा हार्ने प्रयास गर्छन् । यस्तै एउटा खेल फुटबल इतिहासमा भएको छ जसलाई इतिहासकै सबैभन्दा असाधारण फुटबल खेल भनिएको छ ।

सन् १९९४ को क्यारिबियन कपमा छनोट हुनका लागि बार्बाडोस र ग्रेनाडा मैदानमा उत्रिँदा यी दुई साना राष्ट्रहरूबीचको खेल अन्य सामान्य खेल जस्तै देखिन्थ्यो। बार्बाडोस २-० को अग्रताका साथ सहज जिततर्फ अघि बढिरहेको अवस्थामा ८३औं मिनेटमा ग्रेनाडाले एक गोल फर्काएपछि खेल रोमान्चक बन्यो।

त्यसको केही मिनेटपछि बार्बाडोसका डिफेन्डर टेरी सेली र गोलकिपर होरेस स्टाउटबीच बल पास गर्ने क्रम चल्यो र सेलीले जानीजानी आफ्नै पोस्टमा बल प्रहार गर्दै आत्मघाती गोल गरेर खेल २-२ को बराबरीमा पुर्‍याए।

त्यसपछि खेल झन् अनौठो दिशातिर मोडियो। ग्रेनाडाका खेलाडीहरूले पनि बार्बाडोसले जस्तै आफ्नै पोस्टमा गोल गर्ने प्रयास गरे, तर बार्बाडोसका खेलाडीहरूले उनीहरूलाई आत्मघाती गोल गर्नबाट रोके। त्यसपछि ग्रेनाडाका खेलाडीहरूले विपक्षीको पोस्टमा गोल गर्ने प्रयास गर्दा बार्बाडोसले फेरि अवरोध सिर्जना गर्‍यो।

निर्धारित समयको समाप्तिसम्म दुवै टोलीले दुवैतर्फका पोस्टमा गोल गर्ने अनौठो प्रयास जारी राखे। अतिरिक्त समयमा भने खेल सामान्य रूपमा अघि बढ्यो र बार्बाडोसले निर्णायक ‘गोल्डेन गोल’ गर्दै खेल आफ्नो पक्षमा पार्यो।

वास्तवमा, छनोट चरणलाई थप रोमाञ्चक बनाउन आयोजकहरूले खेल बराबरीमा नसकिने र अतिरिक्त समयमा जसले पहिले गोल गर्छ, उसैले जित्ने नियम बनाएका थिए। उक्त ‘गोल्डेन गोल’ को मूल्य दुई गोल बराबर हुने व्यवस्था गरिएको थियो, जसले अन्ततः खेलको समीकरण नै बदलिदियो।

यो सबै खेल छनोट समूहको अघिल्लो अंकतालिकाको गणितसँग जोडिएको थियो। पोर्टो रिकोले बार्बाडोसलाई १-० ले हराएको थियो भने ग्रेनाडासँग २-० ले पराजित भएको थियो। समूहको शीर्ष टोली मात्र अर्को चरणमा पुग्ने प्रावधान भएकाले पोर्टो रिको गोल अन्तरका आधारमा बाहिरिइसकेको थियो।

बार्बाडोससँग भने अझै झिनो सम्भावना थियो। यदि उसले ग्रेनाडालाई स्पष्ट दुई वा सोभन्दा बढी गोल अन्तरले हराउन सकेमा मात्र शीर्ष स्थान हासिल गर्न सक्थ्यो। ८३औं मिनेटसम्म २-० को स्थितिमा सुरक्षित रहेको बार्बाडोसका लागि २-१ को नतिजा पर्याप्त थिएन।

बाँकी सात मिनेटमा विपक्षीविरुद्ध गोल थप्न कठिन हुने ठानेर बार्बाडोसले आत्मघाती गोल गरी खेललाई अतिरिक्त समयमा धकेल्ने रणनीति बनायो, जहाँ गोल्डेन गोल गरेर दुई गोलको फाइदा उठाउन सकियोस्।

अर्कोतर्फ, ग्रेनाडाले बार्बाडोसको रणनीति बुझेपछि आफैंले आत्मघाती गोल गरेर थोरै अन्तरको पराजय स्वीकार गर्ने प्रयास गर्‍यो, ताकि बार्बाडोस शीर्ष स्थानमा पुग्न नसकोस्। बार्बाडोसले अन्त्यमा गोल्डेन गोल गर्दै खेल ४-२ ले जित्यो र प्लस एक गोल अन्तरका आधारमा ग्रेनाडालाई पछि पार्दै समूहको शीर्ष स्थान कब्जा गर्‍यो।

यो घटना ‘विकृत प्रोत्साहन’ को एक उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसलाई अर्थशास्त्रमा ‘कोब्रा इफेक्ट’ पनि भनिन्छ। यो नाम भारतमा बेलायती शासनकालको एक ऐतिहासिक घटनाबाट लिइएको हो।

दिल्लीमा विषालु कोब्रा सर्पको संख्या बढेपछि अधिकारीहरूले प्रत्येक मृत कोब्राका लागि पुरस्कारको व्यवस्था गरे। सुरुमा ठूलो संख्यामा मृत सर्पहरू संकलन भए पनि पछि केही उद्यमी व्यक्तिहरूले पुरस्कार रकम कमाउने उद्देश्यले व्यावसायिक रूपमा कोब्रा पाल्न थाले।

बेलायतीहरूले यो चाल पाएपछि पुरस्कार प्रथा बन्द गरे, जसका कारण सर्पपालकहरूले आम्दानीको स्रोत बन्द भएपछि ती हजारौं सर्पहरूलाई सडकमा छाडिदिए र समस्या पहिलेभन्दा झन् भयावह बन्यो।

खेलकुदको सन्दर्भमा यो ‘कोब्रा इफेक्ट’ पटक-पटक देखा परेको छ। सन् २०१२ को ओलम्पिकमा चीन, दक्षिण कोरिया र इन्डोनेसियाका ब्याडमिन्टन खेलाडीहरूले नकआउट चरणमा सहज प्रतिद्वन्द्वी पाउनका लागि जानीजानी खेल हार्ने प्रयास गरेका थिए।

सन् २०१८ को विश्वकपमा इङ्गल्याण्डको फुटबल टोलीले पनि बेल्जियमसँगको अन्तिम समूह चरणको खेल हार्दा नकआउटमा सहज तालिका पाउने स्थिति थियो, जसका कारण प्रशिक्षकले टोलीमा आठवटा परिवर्तन गरे (यद्यपि उनीहरूले जानीजानी खराब खेलेको प्रमाणित भने भएन)।

हालै सन् २०२६ को विश्वकपमा अस्ट्रिया र अल्जेरियाबीचको खेल ३-३ को बराबरीमा सकिएपछि विभिन्न आशंकाहरू उब्जिएका थिए, किनकि बराबरीले दुवै टोलीलाई अर्को चरणमा पुर्‍याउने निश्चित थियो।

अमेरिकी खेलकुदहरूमा खराब प्रदर्शन गर्ने टोलीले अर्को सिजनका लागि उत्कृष्ट नयाँ खेलाडीहरू चयन गर्ने (ड्राफ्ट) पहिलो अवसर पाउने नियमका कारण कतिपय टोलीहरूले सिजनको अन्त्यतिर जानीजानी हार्ने (‘ट्याङ्किङ’) प्रवृत्ति देखिन्छ।

यस्ता विकृत प्रोत्साहनहरूलाई रोक्न गणितको ‘गेम थ्योरी’ को प्रयोग गरिन्छ, जसले प्रतिस्पर्धीहरूको सम्भावित व्यवहारको विश्लेषण गर्दछ। हाल मेजर लिग बेसबल, एनबीए र एनएचएल जस्ता अमेरिकी लिगहरूमा यो समस्या समाधान गर्न चिठ्ठा (लटरी) प्रणाली लागू गरिएको छ, जसका कारण पुछारमा रहने टोलीले नै पहिलो प्राथमिकता पाउने ग्यारेन्टी हुँदैन।

यसले के देखाउँछ भने, नियमहरू सावधानीपूर्वक तर्जुमा नगरिएमा त्यसले बौद्धिक र व्यावसायिक व्यक्तिहरूबाट पनि अत्यन्तै अस्वाभाविक व्यवहार निम्त्याउन सक्छ।