काठमाडौं । तिहामाको दक्षिणी भागमा इरान समर्थित हुथीहरूको द्रुत प्रगतिले धेरैजसो पर्यवेक्षकहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ। तिहामा यमनको सुक्खा तटीय भूभाग हो।

भर्खरसम्म हुथीविरोधी गठबन्धन ‘नेसनल रेजिस्टन्स’ को यमनको लाल सागर तटको ठूलो हिस्सामा नियन्त्रण थियो। तर केही दिनभित्रै यसको ठूलो भूभाग हुथीहरूको कब्जामा गएको छ।

केही अनुमान अनुसार इरान समर्थित विद्रोहीहरूले यमनको रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने तटरेखाको करिब १३० किलोमिटर क्षेत्रमा कब्जा जमाएका छन्।

यो विगत धेरै वर्ष यता हुथीहरूको सबैभन्दा ठूलो सैन्य सफलता हो। यसले १२ वर्षदेखि जारी गृहयुद्ध, साउदी अरबका विनाशकारी हवाई आक्रमणहरूका साथै अमेरिका, इजरायल र ब्रिटेनका सेनाहरूको हमलाका बाबजुद हुथीहरू अझै पनि बेवास्ता गर्न नसकिने एउटा ठूलो शक्ति हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित गर्दछ।

हुथीहरूले आफ्ना विरोधीहरूलाई हैरान र हतोत्साहित बनाइसकेका छन् र यति चाँडै उनीहरूलाई यस क्षेत्रबाट पछि हटाउन कठिन देखिन्छ।

यसै कारण हुथीहरूलाई तुरुन्तै त्यहाँबाट बेदखल गर्न सकिने सम्भावना पनि छैन।

ब्रसेल्सस्थित ‘युरोपियन इन्स्टिच्युट अफ पिस’ का वरिष्ठ विश्लेषक हिशाम अल-ओमेसीले बीबीसीसँग कुरा गर्दै भने, “अब जब उनीहरू त्यहाँ पुगिसकेका छन्, उनीहरूले आफ्नो पकड सुदृढ बनाउनेछन्। अनि उनीहरूलाई त्यहाँबाट हटाउन निकै ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।”

निस्सन्देह, हुथीहरू एक्लै छैनन्। उनीहरूलाई इरानको समर्थन प्राप्त छ। इरानका लागि यो समर्थन अब अझ बढी महत्त्वपूर्ण भएको छ, किनकि उसको तथाकथित “एक्सिस अफ रेजिस्टन्स” का अन्य घटकहरूले हालका दिनहरूमा ठूला धक्का र हारको सामना गर्नुपरेको छ।

यसमा लेबनानको हिज्बुल्लाह, गाजाको हमास र सिरियाको असद सरकार सामेल छन्।

अल-ओमेसीले थप भने, “त्यसैले उनीहरूले आफ्नो समर्थन हुथीहरूतर्फ मोडेका छन्। निश्चित रूपमा हुथीहरूलाई यो सहयोगको आवश्यकता छ।”

यद्यपि धेरैजसो विश्लेषकहरू हुथीहरूलाई इरानको केवल कठपुतली मात्र भन्नु सही नहुने कुरामा सहमत छन्। विगत केही दिनका घटनाक्रमहरूले एउटा नयाँ र असहज वास्तविकता सतहमा ल्याइदिएका छन्।

अमेरिका र इजरायलका तर्फबाट इरानमाथि ठूलो मात्रामा संयुक्त आक्रमण सुरु भएको सात महिनापछि अब इरान सरकारको विश्वका दुई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्गहरूमा वर्चस्व कायम भएको छ।

यसमा फारसको खाडीको मुखमा अवस्थित होर्मुज स्ट्रेट र रातो सागरको प्रवेशद्वार बाब अल-मन्देब सामेल छन्। बाब अल-मन्देबको बाटो हुँदै स्वेज नहरसम्म पुग्न सकिन्छ।

लण्डनस्थित थिंक ट्याङ्क ‘च्याथम हाउस’ का रिसर्च फेलो फारेआ अल-मुसलिमी भन्छन्, “अब इरानको प्रत्यक्ष रूपमा र आफ्ना सहयोगी सङ्गठनहरूमार्फत मध्यपूर्व र विश्वका दुई सबैभन्दा रणनीतिक समुद्री मार्गहरूमा नियन्त्रण कायम भएको छ। यी मार्गहरूबाट विश्वको ३५ प्रतिशतभन्दा बढी इन्धन र तेलको व्यापार हुन्छ।”

उनी भन्छन्, “यो कुनै परमाणु बम जत्तिकै ठूलो दबाब सिर्जना गर्ने हतियार हो।”

यदि हुथीहरूले रातो सागरमा स्थित पेरिम लगायत धेरै महत्त्वपूर्ण टापुहरूमा पनि कब्जा जमाएका छन् भने, अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूको आवतजावतमा अवरोध पुऱ्याउने उनीहरूको क्षमता उल्लेख्य रूपमा बढ्नेछ। पेरिम बाब अल-मन्देबको सबैभन्दा साँगुरो भागको बीचमा अवस्थित छ।

गाजामा इजरायलको युद्धपछि हुथीका गतिविधिहरूबाट रातो सागर भई गुजरिने जहाजहरू हुथीहरूका मिसाइल, ड्रोन र साना आक्रमणकारी नौकाहरूको हमलाका दृष्टिले अत्यन्तै असुरक्षित रहेको प्रमाणित भइसकेको छ।

यमन मामिलाकी विज्ञ इओना क्रेगले शुक्रबार बीबीसी रेडियो ४ को ‘टुडे’ कार्यक्रममा भनिन्, “यी क्षेत्रीय लाभहरू बिना पनि उनीहरू बाब अल-मन्देबबाट ओहोरदोहोर गर्ने र स्वेजतर्फ जाने जहाजहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम थिए।”

“तर अब उनीहरू बाब अल-मन्देबको ठीक अगाडिको भूभागमा नियन्त्रण राख्छन् र यसले उनीहरूलाई अझ बढी दबाब सिर्जना गर्ने शक्ति प्रदान गरेको छ।”

सिपिङ कम्पनीहरूले शुक्रबार दिउँसो जारी हुथी सेनाको उक्त बयानमा सायदै विश्वास गर्नेछन्, जसमा समुद्री मार्गहरूबाट हुने आवतजावत “साउदी जहाजहरू बाहेक, जसमाथि पहिले नै नाकाबन्दी लागू छ, अन्य सबै कम्पनीहरूका लागि सुरक्षित छ” भनिएको थियो।

आफ्ना पूर्व आक्रमणहरूमा हुथीहरूले आफूहरूले केवल इजरायलसँग जोडिएका जहाजहरूलाई मात्र निशाना बनाइरहेको दाबी गरेका थिए।

तर वास्तवमा उनीहरूले इजरायलसँग कुनै सम्बन्ध नरहेका जहाजहरूमाथि पनि आक्रमण गरे। तिनमा नर्वेको झण्डा बोकेको एक तेल ट्याङ्कर पनि समावेश थियो।

तथापि, क्रेगको भनाइ अनुसार हुथीहरू अन्धाधुन्ध आक्रमण गर्नबाट जोगिन सक्छन्, किनकि उनीहरूलाई ‘अपरेसन रफ राइडर’ दोहोरिने डर हुन सक्छ।

सन् २०२५ को गर्मीयाममा अमेरिकाले ६ हप्तासम्म ठूलो मात्रामा हवाई तथा नौसैनिक आक्रमण गरेको थियो।

उनले भनिन्, “उनीहरूले पहिले नै अमेरिकाको आक्रोश भोगिसकेका छन्।”

तर के अमेरिका पुनः यस मामिलामा संलग्न हुन चाहन्छ?

इरानसँग राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको युद्ध पहिले नै अप्रप्रिय बनिसकेको छ। तेलको मूल्य फेरि बिस्तारै बढिरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा नयाँ मोर्चा खोल्नाले उनको लोकप्रियता वा नोभेम्बरमा हुने अमेरिकी मध्यवधि निर्वाचनमा उनको रिपब्लिकन पार्टीको सम्भावनामा कुनै खास सुधार ल्याउने देखिँदैन।

‘एक्सियोस’ वेबसाइटका अनुसार साउदी अरबका क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानका तर्फबाट अमेरिका समक्ष गरिएको हस्तक्षेपको अपिलको हालसम्म कुनै जवाफ आएको छैन।

एक्सियोस लेख्छ, अमेरिका “यमनमा बढ्दो द्वन्द्वलाई लिएर चिन्तित छ र साउदी अरबका लागि आफ्नो समर्थन बढाउने प्रयास गरिरहेको छ, तर साथसाथै प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेपबाट भने जोगिन चाहन्छ।”

तर साउदी अरबका लागि चिन्ताको विषय केवल बाब अल-मन्देबको सम्भावित खतरा मात्र होइन।

स्याटेलाइट तस्वीरहरूमा साउदी अरबको ‘इस्ट-वेस्ट’ तेल पाइपलाइनमा हुथीहरूको मिसाइल र ड्रोन आक्रमणको सङ्केत मिलेको छ।

यो पाइपलाइन यसै वर्षको शुरुआतमा होर्मुज स्ट्रेट बन्द भएपछि तेल निर्यातका लागि एक महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक मार्ग हो।

यी तस्वीरहरूले इरानका यमनी सहयोगीहरूले इरानमाथि अमेरिका र इजरायलको युद्धबाट सिर्जित आर्थिक दबाबलाई अझ बढाउने प्रयास गरिरहेको सङ्केत गर्दछन्।

इरानले प्रत्यक्ष रूपमा यस आक्रमणको आदेश नदिएको भए तापनि यसको फाइदा स्पष्ट रूपमा उसैलाई हुनेछ।

लण्डनस्थित ‘रोयल युनाइटेड सर्भिसेज इन्स्टिच्युट’ का अनुसन्धानकर्ता तथा विश्लेषक बराआ शैबानका अनुसार हालै लडाइँमा आएको तीव्रताको शुरुआत जुलाईमा भएको थियो।

सन् २०२२ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मध्यस्थतामा भएको युद्धविरामपछिको यो हालसम्मकै सबैभन्दा भीषण लडाइँ हो।

उनका अनुसार, यसको शुरुआत तब भयो जब हुथीहरूको एक प्रतिनिधिमण्डल इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेईको राजकीय अन्त्येष्टिमा सहभागी भएर फर्कियो।

यमन पुनः एकपटक पूर्ण रूपमा युद्धतर्फ धकेलिँदै गरेको देखिन्छ। साउदी अरब रातो सागरसम्मको आफ्नो आर्थिक जीवन-मार्गलाई सुरक्षित राख्ने विषयमा चिन्तित छ भने डोनाल्ड ट्रम्प यस मामिलामा पस्न हिचकिचाइरहेका देखिन्छन्।

यस्तो अवस्थामा इरानसँग अमेरिकाको द्वन्द्व अब एक नयाँ र सम्भावित रूपमा खतरनाक मोडमा पुगेको छ।

यमनका जनता १२ वर्षको गृहयुद्धमा विस्थापित भए, बमबारी झेले, भोकमरीको सामना गरे र गरिबीमा बाँच्न विवश भएका छन्। हालका घटनाक्रमहरूले उनीहरूको जीवनलाई अझ कष्टकर मात्र बनाउनेछन्।