काठमाडौं । रुसको साइबेरिया क्षेत्रस्थित इरकुत्स्क एन्टी-प्लेग रिसर्च इन्स्टिच्युटमा एउटा गम्भीर घटना भएको छ। शेलेखोभ सहरनजिकै रहेको यस प्रयोगशालामा काम गर्ने २८ वर्षीया ल्याब प्राविधिक डारिया शिपिलोभाको मृत्यु भएको छ। उनलाई गम्भीर निमोनियाको लक्षणका साथ अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो। भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गर्दासमेत उनलाई बचाउन सकिएन।

रुसी मिडिया रिपोर्टहरूका अनुसार उनले मेडिकल स्टाफलाई बताए अनुसार सेप्टेम्बरको अन्त्यतिर नमुना सङ्कलन गर्ने क्रममा जीवित ब्याक्टेरिया रहेको एउटा टेस्ट ट्युब फुटेको थियो। केही रिपोर्टहरूमा यस ब्याक्टेरियालाई ‘यर्सिनिया पेस्टिस’ भनिएको छ, जसका कारण प्लेग रोग लाग्दछ। रुसको आधिकारिक स्वास्थ्य एजेन्सी ‘रोस्पोट्रेबनाडजोर’ ले भने यसलाई ‘अज्ञात कारणले भएको निमोनिया’ करार दिएको छ र ल्याबमा कुनै रोग फैलाउने ब्याक्टेरियासँग सम्बन्धित दुर्घटना नभएको दाबी गरेको छ।

यसैबिच सो क्षेत्रमा महामारी नियन्त्रणका उपायहरू अपनाइएको छ। करिब १९७ देखि २०० जना मानिसहरूलाई मेडिकल निगरानीमा राखिएको छ भने केही अस्पतालहरूमा क्वारेन्टाइन लागू गरिएको छ। प्लेग एक प्राचीन तर अझै पनि खतरनाक रोग हो। यसका तीन मुख्य रूपहरू हुन्छन्, जसमध्ये ‘न्युमोनिक प्लेग’ लाई सबैभन्दा गम्भीर मानिन्छ किनभने यो सासको थोपाहरू मार्फत एक व्यक्तिबाट अर्कोमा फैलन सक्छ। यदि समयमै एन्टिबायोटिक उपचार नपाइएमा यसको मृत्युदर निकै उच्च हुन सक्छ।

यस मामलामा हालसम्म कुनै सङ्क्रमण वा फैलावटको पुष्टि भएको छैन। सम्पर्कमा आएका मानिसहरूको परीक्षण नतिजा नेगेटिभ आएको छ र उनीहरूमा कुनै लक्षण देखिएको छैन। अधिकारीहरूले शान्त रहन अपिल गरिरहेका छन्। उनीहरूका अनुसार चिसो मौसमले पनि सङ्क्रमण फैलन नदिन मद्दत पुर्‍याउन सक्छ। तैपनि ल्याबजस्तो ठाउँमा उच्च जोखिमयुक्त ब्याक्टेरियासँग काम गर्दा सानो गल्तीले पनि ठुलो परिणाम ल्याउन सक्छ। समग्रमा, वर्तमान समयमा यो खतरा स्थानीय स्तरमा नियन्त्रित देखिए तापनि पारदर्शिताको कमी र सुरुवाती अस्पष्टताले चिन्ता बढाएको छ।

केही रुसी टेलिग्राम च्यानलहरू र अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया रिपोर्टहरूमा यस घटनाको तुलना वुहानसँग गरिँदै छ। वुहानमा कोभिड-१९ को सुरुआतलाई लिएर ‘ल्याब लीक’ को चर्चा लामो समयसम्म चलेको थियो, जहाँ भाइरस रिसर्च इन्स्टिच्युटनजिकैबाट सङ्क्रमण सुरु भएको आशङ्का गरिएको थियो। यहाँ पनि एन्टी-प्लेग ल्याबसँग जोडिएको मृत्यु, टेस्ट ट्युब फुटेको खबर, अस्पतालमा क्वारेन्टाइन र अधिकारीहरूद्वारा सुरुमा अज्ञात सङ्क्रमण भनिएका कारण समानतातर्फ सङ्केत गरिँदै छ।

एक रुसी च्यानलले त शेलेखोभको स्थिति वुहान केसजस्तै देखिएको सोझै दाबी गरेको छ। कोभिड महामारीपछि ल्याब सुरक्षा र सम्भावित लीकबारे विश्वव्यापी संशय बढेकाले यस्ता कुनै पनि घटनाले तुरुन्तै पुराना यादहरू ताजा गराइदिन्छन्। यद्यपि, दुवै मामलामा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ। वुहानको घटना विश्वव्यापी महामारी बन्यो भने यहाँ हालसम्म ठुलो मात्रामा सङ्क्रमण फैलिएको देखिएको छैन। साथै, प्लेगको उपचार उपलब्ध छ।

रोस्पोट्रेबनाडजोरको भनाइ अनुसार बिरामीको नमुनामा उनको पेसासँग जोडिएका सूक्ष्मजीवहरू भेटिएका छैनन्। क्षेत्रीय गभर्नरले शान्ति कायम राख्न अपिल गर्दै सम्पर्कमा आएका मानिसहरू स्वस्थ रहेको बताएका छन्। अर्कातर्फ स्थानीय मिडिया र केही अधिकारीहरूले प्लेगको सम्भावना व्यक्त गरेका छन्।

एक छिमेकी गणतन्त्रका प्रमुखले मृत्यु सम्भवतः प्लेगबाटै भएको तर आफ्नो क्षेत्रमा कुनै सङ्क्रमण नरहेको बताएका छन्। यो विरोधाभासले सूचनाको कमी र अनुसन्धान जारी रहेको कुरालाई दर्शाउँछ। यात्राका क्रममा सङ्क्रमण भएको सम्भावना पनि व्यक्त गरिएको छ भने अन्यले ल्याब दुर्घटनामा जोड दिएका छन्। यस्तो स्थितिमा अफवाहहरू तीव्र गतिमा फैलिन्छन् र सोसल मिडियामा ‘वुहान पार्ट-२’ जस्ता शब्दहरू लोकप्रिय हुन थाल्छन्।

विश्वभरका उच्च-जोखिमयुक्त ल्याबहरूमा खोप र उपचार विकसित गर्नका लागि प्लेगजस्ता ब्याक्टेरिया वा भाइरसमाथि अनुसन्धान हुने गर्छ। तर इतिहासमा धेरै ल्याब दुर्घटनाहरू दर्ता छन् जहाँ सुरक्षा त्रुटिका कारण सङ्क्रमण फैलियो। यस घटनाले पुनः एक पटक जैविक सुरक्षा मापदण्ड को कडाइ, तुरुन्त रिपोर्टिङ र अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीको आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ।

रुसका केही क्षेत्रहरूमा प्लेग प्राकृतिक रूपमै पाइने भएकाले अनुसन्धान आवश्यक छ, तर दुर्घटनाको सम्भावना सधैँ रहिरहन्छ। हाल कुनै अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य आपत्काल घोषणा गरिएको छैन र स्थिति नियन्त्रणमा रहेको बताइएको छ। तैपनि पारदर्शिता बढाउनाले अफवाहहरू कम गर्न र जनविश्वास मजबुत बनाउन मद्दत पुग्नेछ।

साइबेरिया ल्याबको यो घटना व्यक्तिगत त्रासदीका साथै सार्वजनिक स्वास्थ्यको सतर्कताको मुद्दा बनेको छ। खतरा गम्भीर हुन सक्थ्यो तर अहिलेसम्म सीमित रहेको छ। वुहानसँगको तुलना मुख्य रूपमा ल्याबसँग जोडिएका आशङ्का र क्वारेन्टाइनका उपायहरूका कारण भइरहेको हो, वास्तविक महामारीका कारण भने होइन। भावी अनुसन्धानले सत्यतथ्य अझ स्पष्ट पार्नेछ।