काठमाडाैं। शरद ऋतुमा बगैँचा सफा गर्दा सबै बिरुवा काटेर हटाउनु आवश्यक नरहेको विज्ञहरू बताउँछन्। केही बारहमासी बिरुवालाई जाडोभरि उभिएकै अवस्थामा छोड्दा चराचुरुङ्गी र लाभदायक कीराहरूले खाना तथा आश्रय पाउनेछन् भने केही बिरुवा काटेर हटाउँदा रोग र कीराको प्रकोपबाट जोगाउन सकिने उनीहरूको भनाइ छ। त्यसैले कुन बिरुवा राख्ने र कुन हटाउने भन्ने सही निर्णयले बगैँचाको समग्र स्वास्थ्य, रोग नियन्त्रण र अर्को वर्षको फूल फुल्ने क्षमतामा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्ने बताइएको छ।

जाडोमा बीउका टाउका भएका बारहमासी बिरुवा छोड्दा बसाइँ नसर्ने चराहरूले खाना पाउँछन् भने परागसेचन गर्ने तथा अन्य लाभदायक कीराहरूले सुरक्षित आश्रय पाउने विज्ञहरू बताउँछन्। एलियम, एस्टर, ठूला पात भएको लुपिन, ब्ल्याक आइड सुसन, चकलेट फ्लावर, कन्फ्लावर, गोल्डेनरोड, मिल्कवीड, र्‍याटलस्नेक मास्टर, स्निजविड र ट्रम्पेट बेलजस्ता बिरुवा यसका प्रमुख उदाहरण हुन्।

यस्तै, वसन्तमा फूल फुल्ने धेरैजसो झाडीहरूले अघिल्लो वर्ष बढेका हाँगाहरूमा फूलका कोपिला बनाउने गर्छन्। अहिले नै तिनलाई काट्दा अर्को वसन्तमा फुल्ने कोपिला हट्न सक्ने जोखिम रहने बताइएको छ। त्यसैले एजेलिया, रोडोडेन्ड्रोन, फोर्सिथिया र हाइड्रेन्जियाजस्ता झाडीहरूलाई शरद ऋतुमा छाँट्नबाट जोगिनुपर्ने सुझाव दिइएको छ। तिनको आकार मिलाउन वा आवश्यक सुधार गर्न छाँट्नै परेमा फूल फुलिसकेको दुई हप्ताभित्र छाँट्नु उपयुक्त हुने विज्ञहरू बताउँछन्।

सजावटी घाँसलाई पनि वसन्तमा नयाँ वृद्धि सुरु नभएसम्म जाडोभरि उभिएकै अवस्थामा छोड्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। यसले जाडोमा लाभदायक कीराहरूलाई बासस्थान दिनुका साथै हावामा हल्लिने घाँसले बगैँचालाई आकर्षक बनाइराख्न मद्दत गर्छ।

यसैगरी, बगैँचाका क्यारीहरूमा झरेका पातहरू पनि सबै हटाउनुपर्दैन। केही पातहरूलाई त्यहीँ रहन दिँदा कीराहरूले जाडोमा आश्रय पाउनेछन्। वसन्तमा सक्रिय भएपछि ती लाभदायक कीराहरूले बोटबिरुवालाई क्षति पुर्‍याउने अन्य हानिकारक कीराको सङ्ख्या नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्ने विज्ञहरूले बताएका छन्।

रुसी सेज र ल्याभेन्डरजस्ता कडा डाँठ भएका वा केही मात्रामा कडा डाँठ भएका बारहमासी बिरुवाहरूलाई पनि जाडोमा नकाट्नु राम्रो हुनेछ। तिनको माथिल्लो भागले जमिनको सतहमा जरा र डाँठ जोडिने स्थान अर्थात् मुकुटलाई अत्यधिक चिसोबाट जोगाउने काम गर्छ।

तर, केही बिरुवाहरू भने जाडो सुरु हुनुअघि नै काटेर हटाउनुपर्ने विज्ञहरू बताउँछन्। होस्टाका सुकेका पातहरूले जाडोमा स्लग र अन्य कीराहरूलाई लुक्ने ठाउँ दिने भएकाले बढ्ने मौसम सकिएपछि होस्टालाई जमिनको सतहसम्मै काटेर हटाउनुपर्छ।

आइरिसका सुकेका पातहरूमा पनि जाडोमा हानिकारक कीराका अण्डाहरू रहन सक्छन्। तिनलाई नहटाए वसन्तमा अण्डाबाट निस्कने कीराहरूले बिरुवामा क्षति पुर्‍याउन सक्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैले अर्को वर्ष कीराको सङ्क्रमण रोक्न आइरिसका पातहरू अहिले नै काटेर हटाउनु उचित हुने बताइएको छ।

धुलो ढुसी (पाउडरी मिल्ड्यू) लाग्न सक्ने बारहमासी बिरुवाहरूलाई पनि बढ्ने मौसम सकिएपछि काट्नुपर्छ। यसमा जडिबुटी पेओनी, बी बाम र फ्लोक्स पर्छन्। यस वर्ष रोग लागेका अन्य बिरुवाहरूलाई पनि काटेर हटाउनुका साथै तिनका झरेका पात र अन्य अवशेषहरू बगैँचाबाट सफा गर्नुपर्नेछ। त्यसो गर्दा रोगका कारक तत्त्वहरू माटोमा पुगेर अर्को वर्षका नयाँ बिरुवाहरूमा फैलिने जोखिम कम हुन्छ। जिनियाजस्ता वार्षिक फूलहरूमा पनि धुलो ढुसी लाग्ने सम्भावना बढी हुने विज्ञहरूले उल्लेख गरेका छन्।

रोग लागेका बिरुवाका भागहरूलाई कम्पोस्ट मल बनाउने भाँडोमा राख्नु हुँदैन। त्यस्ता अवशेषहरूलाई छुट्टै फोहोरका रूपमा फाल्नुपर्छ, ताकि रोग अन्य स्वस्थ बिरुवाहरूमा नसरोस्।

यी मौसमी सुझावहरू लागू भए पनि मरेका, भाँचिएका वा रोग लागेका रूखका हाँगा र झाडीका डाँठहरू भने वर्षको जुनसुकै समयमा हटाउन सकिने बताइएको छ। त्यस्ता भागहरू छोडिराख्दा बिरुवाको स्वास्थ्यमा असर पर्नुका साथै जाडोको आँधीबेहरीमा भाँचिएर मानिसलाई चोट लाग्ने वा सम्पत्तिमा क्षति पुग्ने ठूलो जोखिम रहन्छ। त्यसैले बगैँचा सफा गर्दा सबै बिरुवा एकैपटक काट्नुभन्दा तिनको प्रकृति र अवस्थाअनुसार हेरचाह गर्नु आवश्यक हुने विज्ञहरूले बताएका छन्।