मुस्ताङ। हिमालका उच्च लेक, बुकी र पाटनहरूमा हुर्किएका भेडाच्याङ्ग्राहरू बडादशैं नजिकिएसँगै बेँसीतर्फ झरेका छन्।

मुस्ताङका खर्कदेखि कर्णालीका दुर्गम हिमाली बस्तीसम्म पालिएका भेडाच्याङ्ग्राहरू जोमसोमको बाटो हुँदै पोखरा, काठमाडौँलगायतका प्रमुख सहरहरूमा पुग्दा यस वर्ष दशैँ लक्षित हिमाली पशुधनको कारोबार ३५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ।

हिमाली पशुपालन, स्थानीय व्यापार र दसैँको परम्परागत खानपानसँग जोडिएको यो मौसमी कारोबारले मुस्ताङ मार्गलाई फेरि एकपटक पूर्ण रूपमा चलायमान बनाएको छ।

कृषि तथा पशु विकास कार्यालय मुस्ताङका अनुसार यस वर्ष दसैँका लागि मुस्ताङको जोमसोम मार्ग हुँदै कुल १३ हजार २७९ वटा भेडाच्याङ्ग्रा निकासी भएका छन्। तीमध्ये ११ हजार १६४ वटा च्याङ्ग्रा र दुई हजार ११५ वटा भेडा रहेका छन्।

कार्यालय प्रमुख डा. लालमणि अर्यालका अनुसार मुस्ताङ जिल्लाबाट मात्रै भेडाच्याङ्ग्रा र च्यालु (माउ) गरी २२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्य बराबरको निकासी भएको छ। त्यसैगरी कर्णाली प्रदेशका डोल्पा, मुगु र जुम्लाबाट मुस्ताङको बाटो हुँदै करिब १३ करोड रुपैयाँ मूल्य बराबरका भेडाच्याङ्ग्रा तथा च्यालु निकासी भएका छन्।

मुस्ताङका खर्कदेखि सहरका बजारसम्म

मुस्ताङमा भेडाच्याङ्ग्रा पालन केवल परम्परागत पशुपालन व्यवसाय मात्र होइन, हिमाली भूगोल, विशिष्ट जीवनशैली र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको पुरानो जीविकोपार्जनको मुख्य आधार पनि हो। उच्च लेक, बुकी र पाटनमा गोठ राखेर पालिने भेडाच्याङ्ग्रा दसैँको समयमा ठूलो व्यापारिक कारोबारको हिस्सा बन्छन्।

महिनौँसम्म उच्च चरन क्षेत्रमा चराएर हुर्काइएका भेडाच्याङ्ग्रा दसैँ नजिकिएपछि व्यापारीमार्फत बेँसीका बजारहरूमा पुग्छन्। यही मौसमी व्यापारले पशुपालक किसानलाई वर्षभरिको कडा मेहनतको उचित प्रतिफल प्राप्त गर्ने अवसर दिन्छ भने व्यापारी तथा ढुवानी व्यवसायमा संलग्नहरूलाई समेत आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउँछ।

मुस्ताङको मुख्य विशेषता के छ भने यहाँबाट निकासी हुने भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ जिल्लाका मात्रै हुँदैनन्। डोल्पा, मुगु और जुम्लाका उच्च हिमाली क्षेत्रमा पालिएका भेडाच्याङ्ग्रासमेत जोमसोम मार्ग प्रयोग गरेर पोखरा, काठमाडौँलगायतका सहरमा पुग्छन्। यसले मुस्ताङलाई हिमाली पशुधनको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्गका रूपमा स्थापित गरेको छ।

मुस्ताङबाट मात्रै २२ करोडभन्दा बढीको निकासी

कार्यालयको तथ्याङ्क अनुसार यस वर्ष दसैँअघि मुस्ताङ जिल्लाबाट सात हजार ९६४ च्याङ्ग्रा र एक हजार २०४ भेडा निकासी भएका छन्।

मुस्ताङका किसानले पालेका खोरपाला भेडाच्याङ्ग्रा तथा तिब्बतबाट कोरला नाका हुँदै भित्र्याइएका चार सयभन्दा बढी भेडाच्याङ्ग्रासमेत स्थानीय व्यापारीले पोखरा र काठमाडौँलगायतका बजारहरूमा पठाएका छन्।

मुस्ताङका उच्च लेकमा पशुपालन गर्ने किसानका लागि दसैँ भेडाच्याङ्ग्रा बिक्री गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवसर हो। वर्षभरि चरन, हेरचाह र गोठ व्यवस्थापनमा लगाएको श्रमको आर्थिक प्रतिफल यही समयमा प्राप्त हुने भएकाले दसैँको बजारले स्थानीय पशुपालकहरूको आम्दानीमा मुख्य भूमिका खेल्छ।

यद्यपि निकासी मूल्य र किसानले प्रत्यक्ष रूपमा प्राप्त गर्ने रकम एउटै नहुन सक्छ। पशु खरिद, ढुवानी, हेरचाह र बजार व्यवस्थापनका खर्चहरू कटाउँदा किसानको वास्तविक आम्दानी फरक पर्न सक्छ।

कर्णालीका तीन जिल्लाको पशुधन पनि मुस्ताङ मार्गमै

यस वर्ष मुस्ताङबाहेक डोल्पा, मुगु र जुम्लाबाट तीन हजार २०० च्याङ्ग्रा र ९११ भेडा मुस्ताङको जोमसोम हुँदै बेँसीतर्फ निकासी भएको कृषि तथा पशु विकास कार्यालयले जनाएको छ।

कार्यालय प्रमुख डा. अर्यालका अनुसार डोल्पाबाट दुई हजार ६८० च्याङ्ग्रा र ८७१ भेडा, जुम्लाबाट ३०० च्याङ्ग्रा तथा मुगुबाट ३२० च्याङ्ग्रा र ४० भेडा निकासी भएका हुन्। यी पशुहरू दसैँका लागि पोखरा, काठमाडौँलगायतका बजारमा बिक्री गर्न लगिएका छन्।

कर्णालीका दुर्गम हिमाली बस्तीहरूमा पालिएका भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ हुँदै सहरसम्म पुग्नुले यस मार्गको व्यापारिक महत्त्व प्रस्ट पार्छ। हिमाली क्षेत्रको पशुपालनलाई ठूलो उपभोक्ता बजारसँग जोड्ने यो मौसमी कारोबारले विभिन्न जिल्लाका किसान र व्यापारीहरूबीच आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गरेको छ।

च्याङ्ग्राको औसत मूल्य ३३ हजार, भेडाको २२ हजार

कृषि तथा पशु विकास कार्यालयले निकासी भएका पशुको औसत मूल्यका आधारमा कुल कारोबारको मूल्याङ्कन गरेको जनाएको छ। कार्यालयका अनुसार यस वर्ष एउटा च्याङ्ग्राको औसत मूल्य ३३ हजार रुपैयाँ, भेडाको २२ हजार रुपैयाँ र च्यालु अर्थात् माउको १० हजार रुपैयाँ कायम गरी निकासी मूल्य निर्धारण गरिएको हो।

यो मूल्याङ्कन औसत दरमा आधारित भएकाले वास्तविक बजार मूल्य भने पशुको तौल, उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र खरिद–बिक्रीको परिस्थिति अनुसार फरक पर्न सक्छ।

दसैँमा भेडाच्याङ्ग्राको माग अत्यधिक बढ्ने भएकाले हिमाली पशुपालक र व्यापारीहरूका लागि यो समय विशेष महत्त्वको हुन्छ। तर यस्तो मौसमी मागलाई दीर्घकालीन व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न उत्पादन लागत, बजारको माग, पशु स्वास्थ्य, ढुवानी र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने पक्षमा ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ।

हिमाली चरन र स्वादसँग जोडिएको पहिचान

मुस्ताङका उच्च लेक, बुकी र पाटनहरूमा चराउने भेडाच्याङ्ग्राको मासु असाध्यै स्वादिलो र पोषिलो हुने जनविश्वास रहँदै आएको छ। हिमाली भूगोल, प्राकृतिक चरन र परम्परागत पशुपालन पद्धतिसँग जोडिएको यही पहिचानले दसैँका बेला हिमाली भेडाच्याङ्ग्राप्रति उपभोक्ताको आकर्षण सधैँ बढाउने गरेको छ।

उच्च हिमाली चरन क्षेत्रमा पाइने विभिन्न बहुमूल्य जडीबुटी, वनस्पति र स्थानीय चरन प्रणालीको चर्चा भेडाच्याङ्ग्रा पालनसँग सीधा जोडिन्छ। स्थानीय गोठालाका अनुभव, पुस्तौँदेखि चलिआएको चरन प्रणाली र हिमाली भूगोलसँगको सम्बन्ध यस पशुपालनको मौलिक पक्ष हो।

यही परम्परागत ज्ञान र पशुपालनको पहिचानलाई व्यवस्थित बजार, पशु स्वास्थ्य सेवा र गुणस्तर सुनिश्चिततासँग जोड्न सके हिमाली पशुधनको व्यावसायिक महत्त्व अझ विस्तार हुन सक्छ।

मौसमी व्यापारबाट दिगो पशुपालनतर्फ

दसैँको पूर्वसन्ध्यामा ३५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ मार्ग हुँदै निकासी हुनु हिमाली पशुपालनको ठूलो आर्थिक सम्भावनाको स्पष्ट सङ्केत हो। तर यसको दीर्घकालीन लाभका लागि किसानले उचित मूल्य पाउने अवस्था, चरन क्षेत्रको संरक्षण, पशु स्वास्थ्य तथा रोग नियन्त्रण, व्यवस्थित ढुवानी र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु अपरिहार्य छ।

मुस्ताङका खर्कहरूमा हुर्किएका र कर्णालीका हिमाली बस्तीबाट आएका भेडाच्याङ्ग्राहरू दसैँका लागि सहरका बजारमा पुग्नु केवल मौसमी व्यापारको दृश्य मात्र होइन; यो हिमाली समुदायको श्रम, परम्परा र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई जोड्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा आर्थिक शृङ्खला पनि हो।