क्षितिज समर्पण एक उदाउँदो नेपाली साहित्यकार हुन्, जसले गीत, गजल र आख्यान लेखनमा सक्रिय उपस्थिति जनाएका छन्। जाजरकोटमा जन्मिएका उनी समकालीन नेपाली साहित्यमा नयाँ संवेदना र विषयवस्तु भित्र्याउने प्रयासमा छन्।

‘बाह्रखरी कथा लेखन प्रतियोगिता’ (२०७६ र २०७७) मा पुरस्कृत हुँदै उनले आफ्नो लेखकीय क्षमता प्रमाणित गरेका छन्। उनको पहिलो उपन्यास तोरकीन ले उपल्लो मुस्ताङको मौलिक जीवन, संस्कृति र हराउँदै गएको सभ्यताको मार्मिक चित्रण गर्छ। उनका लेखनमा सामाजिक यथार्थ, प्रकृति र मानवीय सम्बन्धप्रति गहिरो संवेदना पाइन्छ।

समर्पणले आफ्नो पहिलो उपन्यासमै यस्तो विषय उठाएका छन्, जुन नेपाली समाजको मूल संरचना, भौगोलिक विविधता र सांस्कृतिक संकटसँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको छ। यो कृति कुनै एउटा गाउँको, एउटा भूगोलको, एउटा हराउँदै गएको सभ्यताको सामूहिक आत्मकथा हो।

उपन्यासको आरम्भमै उठाइएका प्रश्नहरू सपनाको भूगोल हुन्छ कि हुँदैन, सम्बन्धको न्यानोपन कति टिक्छ र जीवनको कठोरता कसरी मनमा जम्छ र? यी सबै प्रश्नहरूले पाठकलाई दार्शनिक चिन्तनमा डुबाउँछन्। यी प्रश्नहरू सम्पूर्ण उपन्यासको वैचारिक मेरुदण्ड हुन्। लेखकले सपनालाई केवल व्यक्तिगत आकांक्षा नभई सामाजिक र भौगोलिक अवस्थासँग जोडेर हेर्ने प्रयास गरेका छन्।

कथाको परिवेश मुस्ताङको चराङ गाउँ हो, जुन भौगोलिक रूपमा विकट र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध भए पनि अहिले बिस्तारै रित्तिँदै गएको छ। यहाँको हावापानी, जीवनशैली, घरको बनोट र सामाजिक संरचना अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरिएको छ। लेखकले प्रकृतिको कठोरता र मानवीय संघर्षबीचको सम्बन्धलाई अत्यन्त सजीव ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्।

कथानकको केन्द्रमा रहेका पात्रहरू छेवाङ र कुन्साङ मार्फत तीन पुस्ताको कथा बुनेको छ। यी पात्रहरू कुनै असाधारण नायक होइनन् उनीहरू सामान्य मानिस हुन्। तर तिनको जीवनभित्रको असामान्य संघर्षले कथा गहिरो बनाउँछ। उनीहरूको जीवनमा आउने आरोह-अवरोह, सम्बन्धको उतारचढाव र सपनाको विघटनले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्छ।

लेखकको शैली काव्यात्मक छ। भाषा सरल छ, तर अर्थ गहिरो छ। वाक्यहरू छोटा छन्, तर तीभित्र समेटिएको संवेदना विशाल छ। स्थानीय ल्होवा भाषाको प्रयोगले कथामा मौलिकता थपेको छ। यसले पाठकलाई त्यो ठाउँको अनुभूति गर्ने अवसर दिन्छ। भाषा यहाँ माध्यम मात्र होइन, संवेदनाको वाहक बनेको छ।

उपन्यासको प्रमुख विषय “हराउँदै जानु” हो। ‘तोरकीन’ शब्दकै अर्थ लोप हुनु हो र यही भाव सम्पूर्ण कथामा व्याप्त छ। गाउँ रित्तिँदैछ। हिमाल पग्लिँदैछन्। सम्बन्ध चिसिँदैछन्।

संस्कार हराउँदैछन्। यी सबै पक्षहरूलाई लेखकले अत्यन्त मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले पाठकलाई केवल कथा पढ्न होइन, समयको परिवर्तनप्रति सचेत हुन बाध्य बनाउँछ।

उपन्यासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक यथार्थको चित्रण हो। यहाँ गरिबी, श्रम शोषण, यौन शोषण, र जातीय विभेदका विविध आयाम देखिन्छन्। विशेषगरी महिलामाथि हुने उत्पीडनलाई लेखकले निसंकोच रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

तर यहीँ एउटा आलोचनात्मक प्रश्न पनि उठ्छ के लेखकले महिलाको दृष्टिकोणलाई पर्याप्त गहिराइमा उतारेका छन्? कतिपय स्थानमा महिला पात्रहरू पीडित मात्र देखिन्छन्, सक्रिय प्रतिरोध गर्ने शक्तिका रूपमा होइन।

बहुपति प्रथाको चित्रण उपन्यासको अर्को जटिल पक्ष हो। यसलाई लेखकले आर्थिक र पर्यावरणीय कारणसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। तर यस प्रथाबाट महिलामाथि पर्ने मानसिक र शारीरिक प्रभावबारे गहन विश्लेषणको अभाव देखिन्छ। यौन जीवनको व्यवस्थापनभन्दा पर गएर महिलाको स्वतन्त्रता र इच्छाबारे पनि विमर्श हुन सक्थ्यो। यसले कृतिलाई अझ सशक्त बनाउन सक्थ्यो।

राज्यको अनुपस्थिति उपन्यासको एउटा महत्वपूर्ण आलोचनात्मक बिन्दु हो। चराङजस्तो गाउँमा शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत सुविधा नहुनु राज्यको उदासीनताको परिणाम हो। लेखकले यसलाई संकेत गरेका छन्, तर पात्रहरूमा राज्यप्रति कुनै स्पष्ट प्रतिक्रिया देखिँदैन।

पर्यावरणीय संकट उपन्यासको अर्को पक्ष हो। हिमाल पग्लिनु, पानीका मुहान सुक्नु, पशुपालनमा संकट आउनु यी सबै विश्वव्यापी संकटका संकेत हुन्। लेखकले स्थानीय कथा मार्फत वैश्विक सन्देश दिन सफल भएका छन्। यसले कृतिलाई पर्यावरणीय दृष्टिले महत्वपूर्ण बनाउँछ।

संस्कृति र परम्पराको चित्रण अत्यन्त समृद्ध छ। जन्मदेखि मृत्यु सम्मका संस्कार, पर्वहरू र सामुदायिक जीवनका पक्षहरूलाई विस्तारमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले पाठकलाई एउटा हराउँदै गएको संसारको झल्को दिन्छ। तर यहीँ प्रश्न उठ्छ के यी परम्पराहरूलाई जोगाउनु मात्र पर्याप्त छ, कि तिनको पुनर्व्याख्या आवश्यक छ?

कथाको संरचना तृतीय पुरुष दृष्टिकोणमा आधारित छ, जसले समग्र समाजलाई हेर्ने दृष्टि दिन्छ। तर पात्रहरूको आन्तरिक मनोविज्ञानमा प्रवेश कहिलेकाहीँ अभाव देखिन्छ। पात्रहरू गतिशील छन्, तर उनीहरूको विचारधारा स्पष्ट रूपमा विकसित भएको देखिँदैन। यसले कथा केही हदसम्म वर्णनात्मक मात्र बन्ने खतरा उत्पन्न गर्छ।

उपन्यासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको संवेदनशीलता हो। लेखकले कुनै पनि विषयलाई सतही रूपमा छोएका छैनन्। प्रत्येक प्रसंगमा गहिरो अनुभूति छ। पाठकले कथा पढ्दै जाँदा आफूलाई त्यो गाउँमा, ती पात्रहरूसँगै महसुस गर्छ। यही भावनात्मक संलग्नताले कृतिलाई प्रभावशाली बनाएको छ।

समग्रमा, तोरकीन एउटा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति हो। यसले नेपाली समाजको एउटा पाटोलाई उजागर गर्छ, जुन प्रायः ओझेलमा परेको छ। यसमा केही सीमितताहरू छन् विशेषगरी महिला दृष्टिकोणको गहिराइ र राजनीतिक चेतनाको अभाव। तर यी कमजोरीहरूका बाबजुद पनि कृतिको प्रभाव कम हुँदैन।