काठमाडौँ । आजकल मानिसहरू आफ्नो स्वास्थ्यप्रति निकै सचेत देखिन्छन्। बिहानको हिँडडुल, जिम, योगासनदेखि लिएर सन्तुलित आहारसम्म हरेक कुरामा मानिसहरूले ध्यान दिन थालेका छन्। तर, हामीले स्वास्थ्यका लागि जति नै राम्रो चिज खाए पनि एउटा यस्तो गल्ती गरिरहेका हुन्छौँ, जसले हाम्रा सबै प्रयासहरूमा पानी फेरिदिन्छ। त्यो गल्ती हो— खाना पकाउने तेलको सही छनोट नगर्नु।

धेरैजसो मानिसहरू बजारमा पाइने आकर्षक विज्ञापनका भरमा वा सस्तो मूल्य हेरेर खाना पकाउने तेल किन्छन्। तेलको गुणस्तरमा ध्यान नदिँदा आजकल युवा उमेरमै खराब कोलेस्ट्रोल (LDL), उच्च रक्तचाप, मोटोपना र मुटु सम्बन्धी रोगहरू महामारीकै रूपमा फैलिरहेका छन्। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार भान्सामा प्रयोग हुने कतिपय तेलहरूमा ट्रान्स फ्याट र संतृप्त फ्याट उच्च हुन्छ।

यदि तपाईं पनि आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य राम्रो चाहनुहुन्छ भने भान्साकोठाबाट तुरुन्तै हटाउनुपर्ने वा प्रयोगमा सावधानी अपनाउनुपर्ने ५ प्रकारका तेलहरू यस प्रकार छन्:

१. पाम तेल (खजूरको तेल)

बजारमा पाइने मिठाई र जंक फूड (पत्रु खाना) बनाउन पाम तेलको सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिन्छ। प्रशोधनका क्रममा यो तेलबाट शरीरलाई फाइदा गर्ने प्राकृतिक एन्टिअक्सिडेन्टहरू पूर्ण रूपमा हटाइन्छ। पाम तेलमा संतृप्त फ्याट  को मात्रा अत्यधिक उच्च हुन्छ, जसले शरीरमा खराब कोलेस्ट्रोललाई द्रुत रूपमा बढाउँछ। यसको नियमित सेवनले हृदय रोग र हृदयघात (Heart Attack) को जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ।

२. रिफाइन्ड सूर्यमुखी तेल:

धेरैले सूर्यमुखी तेललाई स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक मान्ने गरे पनि ‘रिफाइन्ड’ वा परिष्कृत सूर्यमुखी तेल निकै हानिकारक हुन सक्छ। यसमा ओमेगा-६ फ्याटी एसिड (Omega-6 Fatty Acid) उच्च मात्रामा हुन्छ। ओमेगा-६ को अत्यधिक सेवनले शरीर भित्र गम्भीर सुजन (Inflammation) निम्त्याउँछ। साथै, उद्योगहरूमा उच्च तापक्रममा प्रशोधन गर्नाले यसमा भएका आवश्यक पोषक तत्वहरू नष्ट हुन्छन्। यसको नियमित सेवनले मुटु रोग र मोटोपनको जोखिम बढाउँछ।

३. राइस ब्रान तेल :

धानको भुसबाट निकालिने राइस ब्रान तेल बजारमा निकै लोकप्रिय छ, तर यो तेल अत्यधिक परिष्कृत र रासायनिक रूपमा प्रशोधित (Highly Processed) हुन्छ। यो तेल निकाल्ने क्रममा ‘हेक्सिन’ (Hexane) नामक रसायनको प्रयोग गरिन्छ, जुन स्वास्थ्यका लागि धेरै हानिकारक मानिन्छ। रासायनिक अवशेषहरू र अत्यधिक प्रशोधनका कारण यो तेलले शरीरको प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्न सक्छ।

४. वनस्पति तेल:

धेरैलाई ‘भेजिटेबल’ वा वनस्पति नाम सुन्दा यो स्वास्थ्यका लागि राम्रो होला भन्ने लाग्छ, तर वास्तवमा यो दुई वा सोभन्दा बढी फरक बोटबिरुवाहरूबाट निकालिएको तेलहरूको मिश्रण (Blend) हो। यसमा प्रायः मकै, क्यानोला र ताड (पाम) को तेल मिसाइएको हुन्छ। यस्ता तेलहरू उत्पादन गर्दा अत्यधिक परिष्कृत (Over-refined) गरिन्छ, जसले गर्दा यसको उपभोग स्वास्थ्यका लागि घातक बन्न पुग्छ।

५. मकैको तेल:

मकैको तेलमा बहुअनस्याचुरेटेड फ्याटी एसिड (Polyunsaturated Fatty Acids) र ओमेगा-६ फ्याटी एसिडहरू उच्च हुन्छन्। शरीरमा ओमेगा-६ को मात्रा बढी हुँदा यसले आन्तरिक सुजन बढाउँछ र कोषहरूलाई क्षति पुर्‍याउँछ। यस तेलमा मुटुको सुरक्षा गर्ने ओमेगा-३ फ्याटको मात्रा नगण्य वा शून्य बराबर हुन्छ, जसका कारण यो तेल मुटुको स्वास्थ्यका लागि पटक्कै स्वस्थकर मानिँदैन।

खाना पकाउने तेल छनोट गर्दा सधैं अत्यधिक प्रशोधित तेलको सट्टा कोल्ड-प्रेस्ड (Cold-Pressed) अर्थात् काठको कोलमा कम तापक्रममा पेलिएको रैथाने तोरीको तेल वा शुद्ध जैतूनको तेल (Olive Oil) प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यका लागि हितकर हुन्छ।

समयमै भान्साकोठाबाट यी हानिकारक र रासायनिक रूपमा प्रशोधित तेलहरूलाई हटाएर सही र प्राकृतिक तेलको छनोट गर्नु नै निरोगी जीवनको पहिलो कदम हो।