काठमाडौं । हाल विश्वकप २०२६ को महाकुम्भ चलिरहँदा फुटबल जगतको सबैभन्दा ठूलो र रोमान्चक भिडन्तमध्ये एक-अर्जेन्टिना र इङ्गल्याण्ड बीचको सेमिफाइनल खेलको चर्चा चुलिएको छ।

आगामी बुधबार एटलान्टामा हुने यो सेमिफाइनल खेल केवल फुटबल प्रतियोगिता मात्र नभई दशकौँ पुरानो राजनीतिक इतिहास, भावना र तिक्तताको अर्को अध्याय बनेको छ।

यो बहुप्रतीक्षित सेमिफाइनलको पृष्ठभूमिमा सन् १९८२ को चर्चित फकल्याण्ड युद्धको ऐतिहासिक सम्बन्ध र यससँग जोडिएको नेपालको साहसी कथा फेरि सतहमा आएको छ।

के हो फकल्याण्ड युद्ध ?

दक्षिण एटलान्टिक महासागरमा अवस्थित फकल्याण्ड टापु (जसलाई अर्जेन्टिनाले माल्भिनास भन्दछ) को स्वामित्वलाई लिएर सन् १९८२ मा बेलायत र अर्जेन्टिनाबीच ७४ दिनसम्म भीषण सैन्य टकराव भएको थियो।

अर्जेन्टिनाका सैन्य शासक जनरल लियोपोल्डो गाल्टिएरीले अप्रिल २, १९८२ मा अचानक यस टापुमाथि सैन्य आक्रमण गरेर कब्जा जमाएपछि तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचरले जल र स्थल सेनाको शक्तिशाली कार्यदल त्यसतर्फ पठाइन्।

१४ जुन १९८२ मा अर्जेन्टिनी सेनाले आत्मसमर्पण गरेसँगै यो युद्ध समाप्त भयो, जसमा कुल ६४९ अर्जेन्टिनी र २५५ बेलायती सैनिकले ज्यान गुमाए।

फकल्याण्ड युद्ध र नेपालको ऐतिहासिक सम्बन्ध

यो ऐतिहासिक युद्धमा नेपालको सिधा र निकै गौरवपूर्ण सम्बन्ध छ। बेलायती सेनाको तर्फबाट लड्न करिब ६०० नेपाली वीर गोर्खा सैनिकहरू (१/७ गोर्खा राइफल्स) फकल्याण्डको हिउँजस्तो चिसो युद्धभूमिमा खटिएका थिए।

नेपाल र फकल्याण्ड युद्धको कडीलाई निम्नानुसारका घटनाहरूले प्रष्ट पार्छन्:

१. खुकुरीको त्रास र मनोवैज्ञानिक युद्धः फकल्याण्ड युद्धमा नेपाली ‘खुकुरी’ र ‘गोर्खाली’ को निडर पहिचानलाई बेलायती मिडिया र सैन्य कमाण्डरहरूले मनोवैज्ञानिक हतियारका रूपमा व्यापक प्रयोग गरे।

अर्जेन्टिनी सेनाका धेरैजसो युवा र अनुभवहीन सैनिकहरूमाझ गोर्खालीहरूको बहादुरीको डर यति ठूलो थियो कि कतिपय ठाउँमा गोर्खालीहरूले बन्दुकको गोली नै नचलाई, केवल खुकुरी देखाएकै भरमा आधुनिक हतियारसहित तैनाथ अर्जेन्टिनी सैनिकहरूलाई आत्मसमर्पण गराएका थिए।

२. माउन्ट विलियमको ऐतिहासिक भिडन्तः गोर्खालीहरूको मुख्य र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लडाई राजधानी पोर्ट स्ट्यान्ली नजिकैको रणनीतिक उचाइ ‘माउन्ट विलियम’ मा भएको थियो।

जब गोर्खाली सैनिकहरू ‘जय महाकाली, आयो गोर्खाली’ को गर्जनसहित अघि बढे, अर्जेन्टिनी सेनाले उनीहरूको सामना गर्न नसकी युद्ध मैदान छाडेर भागे वा आत्मसमर्पण गरे।

गोर्खालीहरूले माउन्ट विलियम कब्जा गरेकै दिन अर्जेन्टिनाले औपचारिक आत्मसमर्पण गरेको थियो।

३. वीर नेपाली सैनिकको बलिदानः युद्ध जितेपछि पनि माइन (सुरङ) सफा गर्ने र युद्धभूमि व्यवस्थापन गर्ने क्रममा दुई जना नेपाली सैनिकले आफ्नो अमूल्य जीवन आहुति दिएका थिए ।

एक थिए लांस कर्पोरल बुद्धिप्रसाद लिम्बु जसले युद्ध समाप्त भएको १० दिनपछि (२४ जुन १९८२) मा पूर्व युद्धभूमिको बङ्कर सफा गर्ने क्रममा जमिनमुनि लुकेको जीवित ग्रिनेडमा ठोकिएर विष्फोट हुँदा वीरगति प्राप्त भए।

अर्का थिए कर्पोरल कृष्णकुमार राई । क्वीन गोर्खा इन्जिनियर्सका सदस्य राईको पनि युद्धपछिको माइन क्लियरिङ अपरेसनका क्रममा बम विस्फोटमा परेर मृत्यु भएको थियो।

फुटबल मैदानमा फकल्याण्डको ‘छाया’

सन् १९८२ को फकल्याण्ड युद्धमा अर्जेन्टिनाले बेहोरेको पराजयको घाउ आज पनि त्यहाँको राष्ट्रिय भावनासँग जोडिएको छ। फुटबल मैदानमा जब-जब अर्जेन्टिना र इङ्गल्याण्ड आमनेसामने हुन्छन्, तब-तब यस राजनीतिक प्रतिद्वन्द्विताको राप मैदानमा स्पष्ट देखिन्छ।

सन् १९८६ को विश्वकपमा डिएगो म्याराडोनाले इङ्गल्याण्डविरुद्ध गरेको प्रसिद्ध ‘ह्यान्ड अफ गड’ गोल र त्यसपछिको ऐतिहासिक एकल गोललाई अर्जेन्टिनीहरूले फकल्याण्ड युद्धको पराजयको बदला र गौरवका रूपमा उत्सव मनाएका थिए।

यस वर्षको विश्वकप सेमिफाइनलअघि पनि कतिपय अर्जेन्टिनी खेलाडीहरूले यो खेल “माल्भिनास (फकल्याण्ड टापु) का लागि” जित्ने बताएका छन्। तर अर्जेन्टिनी प्रशिक्षक लियोनेल स्कालोनी र कप्तान लियोनेल मेस्सीले भने यो खेललाई केवल फुटबलको मैदानमा एउटा कडा प्रतिस्पर्धाको रूपमा मात्र हेर्नुपर्ने र भावनामा बहकिन नहुने अभिव्यक्ति दिएका छन्।

युद्ध जितेका नेपाली गोर्खा सैनिकहरू समेत आजको समयमा लियोनेल मेस्सी र अर्जेन्टिनाको फुटबल टिमलाई उत्तिकै माया र सम्मान गर्छन्। तसर्थ, विगतको कूटनीतिक र सैन्य इतिहास जे-जस्तो रहे पनि एटलान्टामा हुने बुधबारको खेलले विश्वभरका फुटबल प्रेमीहरूलाई एकपटक फेरि रोमाञ्चक र ऐतिहासिक भिडन्तको साक्षी बनाउने निश्चित छ।