आज लंकाको आकाश पनि उदास देखिएको छ। पृथ्वीमा कुनै अनर्थ घटना हुनुअघि सायद आकाशले पहिल्यै थाहा पाउँछ। आकाश आफैँ अलिकति झुकेजस्तो, आफैँ थाकेजस्तो र आफैँ रोएजस्तो देखिने यो विचित्रको रंगशाला बनेको छ।

बिहानको पहिलो किरणसँगै आकाशमा एउटा अनौठो दृश्य देखियो। बादलहरू सेता थिएनन्, काला पनि थिएनन्; उनीहरू नीलो र सुनौलो रङ मिसिएको विशाल चित्रझैँ देखिए।

ती बादलहरूबाट पानी झरेन, बरु आगोका फूलहरू झर्न थाले। तर, ती फूलले जमिन जलाएनन्। जहाँ-जहाँ ती झरे, त्यहाँ मानिसहरूको मनमा लुकेका स्मृतिहरू ब्युँझिन थाले। कुनै सैनिकले आफ्नो बाल्यकाल सम्झियो, कुनै वृद्धाले आफ्नो जीवनको पहलाे प्रेम सम्झिइन् भने कुनै आमाले हराएको आफ्नो सन्तानको हाँसो फेरि सुनेझैँ अनुभूति गरिन्।

मन्दोदरीले आकाशतिर हेर्दै विस्तारै भनिन्, “यो आगो होइन… यो त स्मृतिको वर्षा हो।”

उनको हातमा रहेको आशाको बीउ न्यानो हुँदै गइरहेको थियो। बीउभित्र सानो उज्यालो धड्किरहेको थियो। त्यसले पहिलोपटक स्पष्ट स्वरमा भन्यो-

“रानी, अब ढिलो नगर।”

“मलाई कहाँ रोप्नुपर्छ?”

“जहाँ घृणाले पहिलोपटक जरा गाडेको थियो।”

मन्दोदरी गम्भीर भइन्। “त्यो ठाउँ कहाँ छ?”

बीउ मौन रह्यो। केही क्षणपछि उनको मनभित्र एउटा चित्र उदायो- राजमहलको सिंहासन! उनी झस्किइन्।

“घृणाको पहिलो जरा… सिंहासनमा?”

बीउले केवल उज्यालो छर्‍यो। उत्तर दिइसकेको थियो।

मन्दोदरी राजसभामा पुगिन्। सभाहल खाली थियो। बीचमा रहेको सुनौलो सिंहासन आज अनौठो देखियो। सुनको सिंहासनमा स–साना काला धर्काहरू देखिएका थिए, मानौँ वर्षौँदेखि कसैले नदेखेका घाउहरू हुन्। उनी विस्तारै सिंहासनको छेउमा बसिन् र हातले जमिन छोइन्। त्यो माटो ताто मात्र थिएन, उर्बर पनि थियो।

“यही हो…” भन्दै उनले आशाको बीउ माटोमा गाडिन्।

बीउ जमिनमा हराउनेबित्तिकै सम्पूर्ण महल काँप्यो। सिंहासनमा सानो चिरा पर्‍यो र त्यसबाट एउटा हरियो अङ्कुर उम्रियो- हरियो जीवन! मन्दोदरीका आँखा आँशुले भरिए।

त्यही बेला रावण राजसभामा प्रवेश गरे। उनी एकछिन स्तब्ध भएर उभिए।

“यो कसले गर्‍यो?”

“मैले।”

“सिंहासनमा बिरुवा रोप्ने साहस?”

मन्दोदरीले शान्त स्वरमा भनिन्, “जहाँ केवल शक्ति बस्छ, त्यहाँ जीवन पनि बस्नुपर्छ।”

रावण केहीबेर मौन रहे। उनले बिरुवालाई नियाले। अचानक बिरुवामा एउटा नीलो फूल फुल्यो। त्यस फूलको सुवास फैलिनासाथ रावणको अनुहार परिवर्तन हुन थाल्यो। क्षणभरका लागि उनका आँखाबाट क्रोधको बादल कता विलय भयो, पत्तै भएन। उनले कतै टाढा पृथ्वीको क्षितिजतिर हेरे। मन्दोदरीले बुझिन्- आशाको बीउले काम गर्न थालेको छ।

तर, त्यही क्षण महल बाहिरबाट युद्धको भीषण गर्जन सुनियो। दूतहरू दौडिँदै आए।

“महाराज! युद्ध सुरु भइसकेको छ।”

रावण फेरि आफ्नो पुरानै कठोर स्वरमा फर्किए, “सेना तयार गर।”

उनी बाहिरिए। मन्दोदरीले पछाडिबाट विस्तारै भनिन्, “राजन… सावधान रहनुहोला है! कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिर होइन, आफैँभित्र हुन्छ।”

मन्दोदरीको त्यो पुकारा रावणले सुने कि सुनेनन्, कसैले थाहा पाएन।

उता अशोकवाटिकामा सीताले पनि आकाशबाट झरिरहेका आगोका फूलहरू देखिरहेकी थिइन्। एउटा फूल उनको हातमा पर्‍यो र तुरुन्तै सेतो पन्छी बन्यो। पन्छीले भन्यो, “दुई नदी अब भेटिने बेला आएको छ।”

“कुन दुई नदी?”

“करुणा र सत्य।”

त्यति भनेर त्यो पन्छी आकाशमा विलीन भयो। सीताले आँखा बन्द गरिन्। उनी जान्थिन् कि समयले आफ्नो अन्तिम अध्याय खोल्दै छ।

त्यसै रात मन्दोदरी फेरि समुद्र किनार पुगिन्। आज समुद्र अशान्त थियो, छालहरू गर्जिरहेका थिए। अचानक समुद्रको गर्भबाट त्यही नीलो नाग फेरि प्रकट भयो।

“स्वप्नरक्षिका,” उसले भन्यो, “तिमीले आशाको बीउ रोप्यौ।”

“हो।”

“अब त्यसको मूल्य चुकाउन तयार छौ?”

“आशाको पनि मूल्य हुन्छ?”

“संसारमा सबैभन्दा महँगो वस्तु आशा नै हो।”

“किन?”

“किनकि त्यसलाई बचाउन प्रायः आफ्नै सुख त्याग्नुपर्छ।”

मन्दोदरी चुप लागिन्। उनभित्र कताकता एउटा निर्णय जन्मिन थालेको थियो। नागले समुद्रको पानीमा आफ्नो फणाले एउटा वृत्त कोर्‍यो। वृत्तभित्र अर्को संसार देखियो। त्यहाँ कुनै राज्य थिएन, कुनै युद्ध थिएन। मानिसहरू रूखसँग कुरा गर्थे, बालबालिकाहरू ताराहरूसँग खेल्थे, नदीहरूले गीत गाउँथे र जुनकीरीहरू आफैँ फुरुफुरु नाच्थे। कहिलेकाहीँ एउटा हृदयले सम्पूर्ण युगको दिशा बदलिदिन्छ।

फर्कने बेला समुद्रले मन्दोदरीको पाइला छोयो। छालबाट एउटा मधुर स्वर आयो-

“छोरी… अब तिमीले युद्ध रोक्न सक्दिनौ। तर, युद्धपछि बाँकी रहने मानवतालाई भने बचाउन सक्छौ।”

त्यो वाक्य सुन्नासाथ मन्दोदरीको मनमा एउटा उज्यालो फैलियो। उनले बुझिन् कि उनको भूमिका विजय वा पराजयको पक्ष लिनु होइन, बरु विनाशको बीचमा पनि जीवनको एउटा बीउ जोगाउनु हो।

महल फर्किँदै गर्दा रात निकै गहिरिएको थियो। आकाशमा चन्द्रमा थिएन, तर हजारौँ जुनहरू महलमाथि घुमिरहेका थिए। ती जुनूहरूले अचानक एउटै आकृति बनाए— कमलको फूलजस्तै। कमलको बीचमा उज्यालो अक्षरहरू देखापरे- “जब अन्तिम बाण छुट्नेछ, त्यसभन्दा अघि अन्तिम शब्द बोल्नुपर्नेछ।”

मन्दोदरीले ती अक्षरहरू पढिन्। उनको मुटु तीव्र गतिले धड्किन थाल्यो। उनलाई थाहा थियो, अब उनको जीवनको सबैभन्दा कठिन समय नजिक आइरहेको छ; किनकि अर्को अध्यायमा उनलाई केवल रानीको रूपमा होइन, सत्य, प्रेम र करुणाको अन्तिम दूत बनेर उभिनुपर्ने थियो।

रातको अन्तिम प्रहर थियो। लङ्काको आकाश धुवाँले ढाकिएको थियो। टाढा युद्धभूमिबाट शङ्ख, नगारा, धनुषका प्रत्यञ्चा र वीरहरूको गर्जन मिसिएको आवाज आउँदै थियो। तर, ती सबै आवाजभन्दा माथि एउटा मौन थियो- इतिहास जन्मिनुअघि हुने मौन।

मन्दोदरी महलको सबैभन्दा अग्लो शिखरमा उभिएकी थिइन्। उनको नजर युद्धभूमिमा थिएन, उनी आकाशमा केही खोजिरहेकी थिइन्। अचानक नीलो सूर्यको वरिपरि सातवटा सेता वृत्त देखापरे। प्रत्येक वृत्तबाट एउटा-एउटा अक्षर झर्‍यो। ती अक्षरहरू हावामा घुम्दै मन्दोदरीको वरिपरि मण्डल बनाएर उभिए। ती कुनै साधारण भाषाका अक्षर थिएਨन्, बरु मनोभावनाका अक्षर थिए जसलाई आँखाले होइन, हृदयले मात्र पढ्न सकिन्थ्यो।

त्यही बेला एउटा परिचित स्वर सुनियो, “तिमी अन्तिम शब्द खोज्दै छौ।”

मन्दोदरीले पछाडि फर्केर हेरिन्। समयका रक्षक फेरि उभिएका थिए।

“हो,” उनले उत्तर दिइन्, “तर त्यो शब्द कहाँ छ?”

रक्षक मुस्कुराए। “अन्तिम शब्द कुनै पुस्तकमा लेखिएको हुँदैन। त्यो त क्षमाको गहिराइमा लुकेको हुन्छ।”

“के एउटा शब्दले युद्ध रोक्न सक्छ?” मन्दोदरीले सोधिन्।

“युद्ध होइन,” रक्षकले भने, “तर, युद्धपछि बाँकी रहने अन्धकारलाई रोक्न सक्छ।”

“त्यो शब्द के हो?”

रक्षकले उत्तर दिएनन्। उनले केवल मन्दोदरीको छातीमा हात राखे। “त्यो शब्द तिमीभित्रै छ, मन्दोदरी।”

त्यही क्षण मन्दोदरीको हृदयबाट उज्यालो निस्कियो। त्यो उज्यालो विस्तारै एउटा विशाल कमलमा परिणत भयो, जसका प्रत्येक पत्रमा एउटा दृश्य अंकित थियो—

पहिलो पत्रमा बालक रावण वीणा बजाइरहेका थिए।

दोस्रोमा बालिका सीता पृथ्वीसँग खेलिरहेकी थिइन्।

तेस्रोमा वनमा रामले घाइते हरिणलाई पानी खुवाइरहेका थिए।

चौथोमा हनुमान एउटा सानो चराको गुँड जोगाइरहेका थिए।

पाँचौँ पत्रमा विभीषण आँखा चिम्लेर प्रार्थना गरिरहेका थिए।

छैटौँ पत्रमा मन्दोदरी आफैँ समुद्रको काखमा जन्मिरहेकी थिइन्।

सातौँ पत्र भने पूर्ण रूपमा खाली थियो- त्यहाँ कुनै शब्द थिएनन्।

“यो किन खाली छ?” उनले सोधिन्।

रक्षकले उत्तर दिए, “त्यो पत्र तिमीले लेख्नेछौ।”

त्यही बेला महासमुद्रबाट एउटा सेतो शंख उड्दै आयो र आफैँ खुल्यो। त्यसभित्र कुनै मोती थिएन, बरु एउटा सानो स्वर भरिएको थियो— “मलाई मुक्त गर।”

मन्दोदरीले शङ्खलाई कानमा लगाइन्। “तिमी को हौ?”

“म संसारले बिर्सिएको अन्तिम शब्द हुँ।”

“तिम्रो नाम?”

“यदि अहिले नै भनिदिएँ भने त्यसको शक्ति हराउनेछ।”

“म तिमीलाई कसरी चिनूँ?”

“जब तिमी आफ्नो शत्रुलाई पनि आफ्नै पीडाजस्तै महसुस गर्नेछौ, म आफैँ प्रकट हुनेछु।”

शंख आफैँ बन्द भयो। मन्दोदरी अशोकवाटिकातिर लागिन्। सीता आज पनि अशोकवृक्षमुनि ध्यानमा थिइन्। मन्दोदरीले सबै कुरा सुनाइन्। सीताले केही बेर आँखा बन्द गरेर विस्तारै भनिन्, “शब्दहरू मुखबाट जन्मिँदैनन्, ती त आत्माबाट जन्मिन्छन्।”

“तर, म त्यो अन्तिम शब्द कसरी भेट्टाऊँ?”

सीताले अशोकवृक्षतिर हेर्दै भनिन्, “यो वृक्षलाई हेर। यसलाई जसले ढुङ्गाले हान्यो, उसलाई पनि छायाँ दियो। जसले फूल टिप्यो, उसलाई पनि सुवास दियो। यही वृक्षको धर्म हो। सायद अन्तिम शब्द पनि यही धर्मभित्र लुकेको छ।”

त्यसै बेला युद्धभूमिबाट एउटा घाइते सैनिक अशोकवाटिकामा आइपुग्यो। ऊ लङ्काको सैनिक थियो र उसका शरीरभरि घाउ थिए। मन्दोदरी दौडेर नजिक पुगिन्। सैनिकले काँप्दै भन्यो, “महारानी… मैले शत्रुको एउटा बालकलाई बचाएँ…”

“किन?”

“किनकि… ऊ मलाई आफ्नै छोरो जस्तो लाग्यो…”

इति भन्दै उसले अन्तिम श्वास फेर्‍यो।

मन्दोदरीका आँशु रोकिएनन्। त्यही क्षण शङ्ख आफैँ भुइँमा खस्यो र त्यसबाट उज्यालो निस्कियो। एउटा शब्द सम्पूर्ण आकाशमा गुञ्जियो- “करुणा।”

मन्दोदरी झसङ्ग भइन्। “यही हो?”

रक्षकको स्वर फेरि सुनियो, “हो। अन्तिम शब्द करुणा नै हो। किनकि करुणाले मात्र शत्रुलाई पनि मानव देख्न सक्छ।”

त्यो शब्द सुन्नासाथ आकाशका सातै वृत्त एकअर्कामा मिसिए। नीलो सूर्य सुनौलो हुन थाल्यो, अशोकवृक्षका सबै फूल एकैपटक फूले र समुद्रको गर्जन मीठो गीतमा बदलियो। क्षणभरका लागि सम्पूर्ण प्रकृति मुस्कुराई।

तर, त्यो आनन्द धेरै बेर टिकेन। महलबाट एक दूत दौडिँदै आयो।

“महारानी!”

“के भयो?”

“युद्ध निर्णायक मोडमा पुगेको छ।”

“अनि राजा?”

“उहाँ स्वयं रणभूमितर्फ जानुभएको छ।”

मन्दोदरीको मुटु काँप्यो। उनले बुझिन् कि अब समय सकिँदैछ। यदि केही भन्नु छ भने, अहिले नै भन्नुपर्छ। यदि कुनै सत्य बचाउनु छ भने अहिले नै बचाउनुपर्छ।

उनले अशोकवृक्षबाट एउटा सेतो फूल टिपिन्, सत्यको मुकुट निधारमा लगाइन् र करुणाको अन्तिम दीप आफ्नो हातमा उठाइन्। त्यसपछि दृढ स्वरमा भनिन्, “अब म युद्ध रोक्न होइन, मानवताको अन्तिम उज्यालो जोगाउन रणभूमितर्फ जाँदैछु।”

त्यसै क्षण आकाशमा एउटा दिव्य हंस प्रकट भयो। उसले आफ्ना विशाल पखेटा फैलाउँदै मन्दोदरीलाई बोकेर युद्धभूमितर्फ उड्यो। तल आगो दन्किरहेको थियो, माथि प्रकाश फैलिरहेको थियो- र ती दुईको बीचमा करुणालाई आफ्नो अन्तिम अस्त्र बनाइरहेकी थिइन् मन्दोदरी!

क्रमशः…