काठमाडौं । युक्रेनसँगको युद्धको बीचमा रुसले भर्खरै कालिनिनग्रादमा आणविक हमला गर्न सक्ने इस्कान्डर मिसाइलको अभ्यास गरेर विश्वभर त्रास फैलाएको छ । रुसले बाल्टिक सागर नजिकै रहेको कालिनिनग्रादमा रहेको रुसको महत्वपूर्ण सैन्य अखडाबाट यो आणविक अभ्यास गरेको हो ।

कालिनिनग्राद सैन्य रणनीतिका हिसाबले रुसका लागि निकै महत्त्वपूर्ण रहेको र त्यहाँ आणविक अभ्यास गरेर अमेरिकाको वर्चस्व रहेको नाटो र पश्चिमी मुलुकलाई युक्रेनलाई सहयोग गर्नबाट टाढा रहन रूसले चेतावनी दिएको मानिन्छ ।

कालिनिनग्राद रूसी नौसेनाको बाल्टिक समुद्री युनिटको मुख्यालय हो। कालिनिनग्राद पोल्याण्ड र लिथुआनिया, दुई नेटो सदस्य राष्ट्रहरूको बीचमा अवस्थित छ, जसको एकतर्फ बाल्टिक सागर छ। कालिनिनग्राद रूसका यही नामका ४६ प्रशासित क्षेत्रहरूमध्ये एक कालिनिनग्राद ओब्लास्टको सबैभन्दा ठूलो सहर हो ।

कालिनिनग्राद ओब्लास्ट रुसको एक मात्र यस्तो क्षेत्र हो जसको रसियासँग प्रत्यक्ष भूमि सम्पर्क छैन। २२३ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको कालिनिनग्रादको जनसंख्या लगभग ५ लाख छ।

कालिनिनग्रादको भौगोलिक स्थानले यसलाई रूसको लागि सैन्य रूपमा धेरै महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। रुसले विगतमा कालिनिनग्रादमा सैन्य अभ्यास गर्दै आएको छ । सन् २०२१ को जाडोमा रुसले कालिनिनग्रादमा नै जापद-२१ नामको ठूलो सैन्य अभ्यास गरेको थियो।

कालिनिनग्रादलाई सोभियत संघको समयदेखि नै सैन्यीकरण गरिएको थियो। यस क्षेत्रको वरिपरि नेटोको प्रवेशले कालिनिनग्रादलाई विगत दुई दशकहरूमा रूसको भूराजनीतिक रणनीतिको एक महत्त्वपूर्ण भाग बनाएको छ।

१९९१ मा सोभियत संघको विघटनपछि अमेरिकी प्रभुत्व भएको सैन्य गठबन्धन नेटो द्रुत रूपमा सोभियत संघ र पूर्वी युरोपका देशहरूमा विस्तार भएको छ। यसो गरेर नेटोको उद्देश्य रूसलाई चारैतिरबाट घेर्नु थियो।

पोल्याण्ड १९९९ मा नेटोको सदस्य भयो। २००४ मा तीन बाल्टिक देशहरू जो सोभियत संघको हिस्सा थिए – लाटभिया, इस्टोनिया र लिथुआनिया पनि नेटोमा सामेल भए। सोही वर्ष यी तीन देश पनि युरोपियन युनियनमा सामेल भए । यी देशहरू नेटो र युरोपेली संघमा सामेल भएसँगै रुसको कालिनिनग्राद क्षेत्र नेटो र युरोपेली संघका सदस्य राष्ट्रहरूले घेरिएको थियो।

त्यसपछि अमेरिकाले युरोपमा नेटो मार्फत एन्टी-ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रतिरक्षा तैनाथ गरेपछि, रूसले कालिनिनग्रादमा आफ्नो सैन्य क्षमता द्रुत रूपमा बढायो। रुसको कालिनिनग्रादमा दुई ठूला सैन्य अड्डाहरू छन् – बाल्टिस्क र चकालोभस्क।

रुसको बाल्टिस्कमा नौसेना अड्डा छ, जबकि चकालोभस्कमा यसको नौसेना एयर बेस छ। बाल्टिस्कमा कम्तीमा छवटा प्रमुख रुसी सेना तैनाथ छन्। यही समयमा यसले चकालोभस्कमा ठूलो संख्यामा हेलिकप्टरहरू तैनाथ गरेको छ।

बाल्टिस्क रूसको एकमात्र बाल्टिक बन्दरगाह हो जुन वर्षभरि बरफ-रहित हुन्छ, त्यसैले यो रूसी नौसेनाको सञ्चालनको लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

ग्लोबल सेक्युरिटी डट ओआरजीका अनुसार रूसको कालिनिनग्रादमा करिब १ देखि २ लाख सेना तैनाथ छन्। रूसले पहिलो पटक सन् २०१६ मा यहाँ आणविक क्षमताको इस्कान्डर ब्यालेस्टिक मिसाइल तैनाथ गरेको थियो।

रिपोर्टका अनुसार रुसले कालिनिनग्रादमा कम्तीमा २४ वटा इस्कन्डर मिसाइल तैनाथ गरेको छ । कालिनिनग्रादमा ५०० किलोमिटर मार हान्न सक्ने इस्कन्डर मिसाइल तैनाथ भएसँगै पोल्याण्ड, जर्मनी, युक्रेनलगायत सम्पूर्ण मध्य र उत्तरी युरोप रुसी मिसाइलको दायरामा आएको छ ।

रक्षा विशेषज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि कालिनिनग्राद यस्तो ठाउँ हो जहाँ रूसी सेनाले युद्धको अवस्थामा नेटो र युरोपेली देशहरूलाई पराजित गर्न सक्छ। कालिनिनग्राद मार्फत, रूसले बाल्टिक सागरमा युरोपेली र नेटो देशहरूको आवतजावतलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सक्छ। यदि भविष्यमा नेटोसँग युद्ध भएमा कालिनिनग्रादलाई रूसी अपरेसनहरूको लागि महत्त्वपूर्ण लन्चप्याड मानिन्छ।

कालिनिनग्राद सुवाल्की ग्याप नजिकै भएकोले पनि महत्त्वपूर्ण छ । सुवाल्की ग्याप ६५ किलोमिटर लामो जमिन हो जसले कालिनिनग्रादलाई बेलारुससँग जोड्छ, तर सुवाल्की ग्याप नेटो सदस्य राष्ट्रहरू पोल्याण्ड र लिथुआनियाको बीचमा पर्छ। यदि रुसले सुवाल्की ग्याप कब्जा गर्यो भने, उसले पोल्याण्ड र तीन बाल्टिक देशहरू – लिथुआनिया, इस्टोनिया र लाटभिया – को बाँकी नेटो देशहरूसँग सम्पर्क काट्न सक्छ।

यही कारणले गर्दा अमेरिकी रक्षा विज्ञहरूले रुसले बाल्टिक देशहरूलाई अमेरिकाले बचाउनु अघि नै कब्जा गर्न सक्ने ठान्छन् । कालिनिनग्रादमा रसियाको भारी सैन्य उपस्थिति हुँदा र उसले सहयोगी बेलारुससँग मिलेर बाल्टिक क्षेत्रमा नाटोमाथि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।

रसियाको कालिनिनग्रादमा वर्षभर बरफ-मुक्त नौसेना आधार बाल्टिस्क छ। यो बेसमार्फत उनले भूमध्यसागर, बाल्टिक, एड्रियाटिकलगायत आसपासका समुन्द्रमा युद्धको अवस्थामा वर्षैभर सक्रिय रहने अमेरिकी नौसेनालाई कडा जवाफ दिन सक्छन् ।

अमेरिकाले युक्रेनलाई युद्ध सुरु हुनुअघि जनवरीमा नै नेटो देश इस्टोनिया, लिथुआनिया र लाटभियामार्फत हतियार आपूर्ति गरेको थियो। युद्ध सुरु भएपछि पनि उसले पोल्याण्डको सहयोगमा युक्रेनलाई हतियार आपूर्ति गर्दै आएको छ । यस्तो अवस्थामा रुसले कालिनिनग्रादमा आणविक अभ्यास गरेर युक्रेनलाई सहयोग गर्ने अमेरिकासहित सबै पश्चिमी देशलाई कडा सन्देश दिएको मानिन्छ ।

कालिनिनग्राद हालका वर्षहरूमा सैन्य मात्र नभई आर्थिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा उभिएको छ । कालिनिनग्राद चीन र युरोप बीचको व्यापार मार्गको लागि पनि महत्त्वपूर्ण बन्दरगाह हो। साथै, कालिनिनग्राद हालसालै सुरु भएको चीन र युरोपबीच माल ढुवानीका लागि ब्लक ट्रेन सेवाको लागि आवश्यक गन्तव्यको रूपमा उभिएको छ।

उदाहरणका लागि, हालै नर्वेबाट चीन जाने ब्लक ट्रेनहरू प्रस्तुत गरियो। यी रेलहरू नर्वेबाट कालिनिनग्राद र बाल्टिक देशहरू र रसिया हुँदै चीनसम्म चल्छन्। यो रेलले नर्वेबाट चीन जान १६ दिन लाग्छ भने समुद्री यात्रामा ४०-४५ दिन लाग्छ।

कालिनिनग्राद लगभग ७ शताब्दीको लागि जर्मनीको एक हिस्सा थियो। कालिनिनग्राद पहिले कोनिग्सबर्ग भनेर चिनिन्थ्यो। कालिनिनग्रादको लगभग ८०० वर्षको इतिहास छ र १२५५ मा ट्युटोनिक नाइट्स द्वारा स्थापित भएको थियो। यो लामो समयको लागी जर्मन सेनाको नियन्त्रणमा थियो।

दोस्रो विश्वयुद्धको क्रममा यो १९४५ मा सोभियत संघले कब्जा गरेको थियो र यहाँ बसोबास गर्ने अधिकांश जर्मन जनसंख्यालाई बाहिर निकालिएको थियो। अहिले करिब ५ लाख जनसङ्ख्यामध्ये ८७ प्रतिशतभन्दा बढी रुसी मूलका छन्।