काठमाडौं । अमेरिकालगायत पश्चिमा मुलुकले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दीका बाबजुद पनि रुससँग ठूला व्यापार गरिरहेको भारतलाई अमेरिका र युरोपेली संघले झट्का दिने तयारी गरेका छन् । एक रिपोर्टका अनुसार अमेरिकी विदेश मन्त्रालय र युरोपेली संघले रुसी हीरामाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउने तयारी गरिरहेको छ ।

भारत डायमण्ड पोलिशको लागि ठूलो र प्रमुख बजार हो। विश्वका करिब ९० प्रतिशत हीरा भारतमा काटेर पालिस गरिन्छ। अमेरिका र पश्चिमी देशहरूले यसअघि रुसी तेल आयातमा प्रतिबन्ध लगाएका छन्। तर, यसका बाबजुद पनि भारतले रुसबाट सहुलियत मूल्यमा ठूलो मात्रामा तेल खरिद गरिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा भारत अमेरिका र रुसबीचको लडाइँमा फसेको विज्ञहरुको अनुमान छ ।

अङ्ग्रेजी अखबार इकोनोमिक टाइम्सको रिपोर्ट अनुसार, एक साता अघि अमेरिकी विदेश विभाग र युरोपेली संघका अधिकारीहरूले मुम्बईका प्रमुख हीरा व्यापारी र ज्वेलर्सलाई रुसी हीरामाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउने तयारी भइरहेको भन्दै सचेत गराए।

रुसले हाल आफ्नो कच्चा हीरा सुरतका कारखानाहरूमा पालिस गर्न पठाउँछ। यहाँबाट यसलाई न्युयोर्क, पेरिस र टोकियोका लक्जरी स्टोर डिलरहरूलाई पालिश गरी आपूर्ति गरिन्छ। प्रतिबन्ध पछि यसमा ग्रहण लाग्नेछ।

वास्तवमा, हाल गुजरातका कारखानाहरूमा ४ सीज (कलर, क्यारेट, कट र क्वालिटी) मार्फत पालिश नगरिएका हीराहरू पठाइन्छन्। त्यसपछि ती हीरा कम्पनीहरूले अमेरिका र अन्य जी-७ देशहरूमा कटिङ र पालिस गरिएका हीरा आपूर्ति गर्छन्। पालिस गरिसकेपछि हीरालाई सीमापार व्यापारको क्रममा सामानहरू पहिचान गर्न हार्मोनाइज्ड सिस्टम कोडमा परिणत गरिन्छ।

अर्कोतर्फ अमेरिका र युरोपेली युनियनले रुसी हीरामाथि प्रतिबन्ध लगाएमा भारतीय हीरा व्यापारीले रुसको स्वामित्वमा रहेका ती हिरा जी–७ देशमा बेच्न पाउने छैनन् ।

जेम्स एण्ड ज्वेलरी एक्स्पोर्ट प्रमोशन काउन्सिलका अध्यक्ष विपुलभाई शाहले भने, “हामीले यस महिना अमेरिकी सरकार र युरोपेली संघका अधिकारीहरूसँगको बैठकमा भाग लियौं, जहाँ हामीलाई भनिएको थियो कि अमेरिका र अन्य जी-७ देशहरूमा बेचिने रुसी हीरामाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउने तयारी भइरहेको छ। विपुल शाहले अमेरिका र युरोपेली संघले यो प्रतिबन्ध मे महिनाको अन्त्यसम्म लागू गर्न सक्ने बताए ।

ज्वेलरी काउन्सिलका अध्यक्षले थपे, “यो प्रतिबन्धलाई क्रमशः लागू गर्न हामीले ती अधिकारीहरूलाई सुझाव दिएका छौं। किनभने पालिस नगरी हिरा कहाँको हो पत्ता लगाउन गाह्रो छ। यसलाई सेट गर्ने कुनै प्रविधि छैन। यो अचानक प्रतिबन्धले हीरा उद्योगलाई नोक्सान पुर्‍याउने अवस्था छ। किनभने अमेरिका रत्न र गहनाको सबैभन्दा ठूलो बजार हो।”

यसै क्रममा हिरा उद्योगसँग आवद्ध अर्का एक व्यवसायीले जी–७ को बैठकमा भएका निर्णयलाई कार्यान्वयन गराउनु नै यस बैठकको उद्देश्य रहेको बताए । उनले यो पनि भने कि फेब्रुअरी २०२३ मा भएको जी-७ बैठकमा रसियाको हीरा व्यापारलाई कम गर्ने निर्णय गरिएको थियो, किनकि रुसी राजस्वको ठूलो हिस्सा हीरा व्यापारबाट आउँछ।

युक्रेन युद्धपछि भारत र रुसबीचको व्यापारमा कीर्तिमानी वृद्धि भएको छ । विगत केही वर्षदेखि, हीरा कम्पनीहरूले आफ्नो आयातमा विविधता ल्याउन र अमेरिकी खानी कम्पनी डिबियर्समाथिको निर्भरता कम गर्न रुसी खानी कम्पनीहरूबाट कच्चा पदार्थ खरिद गर्दै आएका छन्। रुसमाथि आर्थिक प्रतिबन्ध लागेकाले हिरा कम्पनीहरूले दुबई मार्फत रुसी हीरा किन्छन्। किनभने यहाँ प्रतिबन्धित डलरको सट्टा दिर्हाममा भुक्तानी गर्नुपर्छ।

तर रुस–युक्रेनमा जारी युद्धका कारण अमेरिका र युरोपेली संघले चाँडै रुसी हीरामाथि प्रतिबन्ध लगाउन सक्नेछन् । यस्तो अवस्थामा भारतका हिरा व्यापारीहरु रुससँगको यो सम्झौता रद्द गर्नुपर्ने आशंका छ । यो प्रतिबन्धपछि जी–७ देशको बजारमा उनीहरुको बिक्री प्रभावित हुने आशंका पनि छ ।

उद्योग तथ्याङ्कका अनुसार भारतले अप्रिल २०२२ र फेब्रुअरी २०२३ बीच कुल ३४.८६ बिलियन डलरको रत्न र आभूषण निर्यात गर्ने तयारी गरेको छ, जुन एक वर्ष अघिको तुलनामा २.१८% कम हो।

अमेरिकाको यो प्रतिबन्धबाट भारतीय हिरा व्यापारीहरू पनि चिन्तित छन् किनभने कट र पालिश गरिएको हीराको निर्यातमा भारत नम्बर १ छ। २०२१ मा निर्यात गरिएको कुल कट र पालिश गरिएको हीराको ३३ प्रतिशत भारतले निर्यात गरेको छ।

अर्कोतर्फ जेम एण्ड ज्वेलरी एनालिटिकल रिपोर्टका अनुसार स्विट्जरल्याण्डपछि भारतले सबैभन्दा धेरै रत्न अमेरिकामा निर्यात गरेको छ । सन् २०१९ देखि २०२१ सम्म भारतले स्विट्जरल्याण्डमा सबैभन्दा धेरै रत्न र आभूषण निर्यात गरेको छ। भारतले कुल आयातको १३ प्रतिशतभन्दा बढी स्विजरल्याण्ड र १० प्रतिशतभन्दा बढी अमेरिकामा निर्यात गरेको छ ।

व्यापार विज्ञहरूका अनुसार रुसबाट भारतमा आउने पालिश नगरिएका हिरा पत्ता लगाउन गाह्रो छ । तर, कुल आयातको करिब १० प्रतिशत हीरा रुसबाट सिधै भारतमा आउँछन् । युएई, बेल्जियम जस्ता देशबाट पनि रुसी हिरा पालिसका लागि भारत आउने भएकाले यो मात्रा अझ बढी हुन सक्छ ।

अर्का एक हीरा व्यापारीले भने, “यो कहाँको हीरा हो भन्ने कुरा पत्ता लगाउन लगभग असम्भव छ। तैपनि रुसप्रति अमेरिका र युरोपेली संघको अडानलाई हेर्दा यो हीरा रुसको हो भनी धेरै कम निर्यातकर्ताले बताउनेछन्। तर पछि प्रतिबन्धको उल्लङ्घन गरेको पाइयो भने हामी आफैं प्रतिबन्धमा पर्नेछौं, ट्रायल पनि चल्ने सम्भावना छ, देशका हीरा कम्पनीहरूमा असर पर्नेछ ।