काठमाडौं । “जबसम्म मेरो सास चल्छ, म छोरीहरूलाई पढाउनेछु। सास रोकिएपछि जे हुन्छ, होला। तर एक आमाका रूपमा म आफ्नो कर्तव्य पक्कै पूरा गर्नेछु।”

रमाबाई रणवीर जब यो कुरा भन्छिन्, त्यसमा केवल जोस मात्र हुँदैन, त्यसमा सिङ्गो जीवनको सङ्घर्षबाट जन्मिएको दृढ सङ्कल्प स्पष्ट देखिन्छ।

बीड जिल्लाको अम्बाजोगाईमा बस्ने ४७ वर्षीया यी आमालाई गत अगस्ट २९ मा पूरा महाराष्ट्रले देख्यो, किनकि उनले तीन किलोमिटरको दौड नङ्गै खुट्टा दौडिएर जितेकी थिइन्।

तर यो कथा केवल एउटा दौडमा जितको मात्र होइन। यो त एक आमाले आफ्ना छोरीहरूको शिक्षाका लागि लगाएको दौडको कथा हो।

गत अगस्ट २९ मा अम्बाजोगाईमा ‘अमृत दौड म्याराथन’ आयोजना गरिएको थियो। रमाबाईले दौडिनका लागि कुनै अभ्यास गरेकी थिइनन्।

उनीसँग स्पोर्ट्स सुज (दौडिने जुत्ता) थिएन। ट्र्याकसुट पनि थिएन। उनको शरीरमा साडी थियो र गोडामा साधारण चप्पल। दौडका लागि उनीसँग भएको सामान यत्ति मात्रै थियो।

उनी भन्छिन्, “मेरो कान्छी छोरी बिहान मभन्दा अघि आई र भनिन्— आमा, म दौडिन जानु छ।”

मैले सोधेँ, “कहाँ?”

उनी भनिन्, “यहीँ नजिकै प्रतियोगिता छ। त्यसमा पुरस्कार पाइन्छ। मलाई कापी र कलम किन्नु छ।”

उनकी कान्छी छोरीको पढाइ नान्देडमा चलिरहेको छ। उनी केही दिनदेखि किताबका लागि पैसा मागिरहेकी थिइन्।

रमाबाई भन्छिन्, “आठ दिनसम्म उसले मसँग कुरा नै गरिन, किनभने मैले उसलाई पैसा दिन सकेकी थिइनँ। जब मैले प्रतियोगिताको कुरा सुनेँ, तब मैले आफैँ दौडिने सोचें। यो दौड मैले जुनसुकै हालतमा जित्नु नै थियो।”

तीन किलोमिटरको दौडका क्रममा उनका चप्पलहरू बारम्बार गोडाबाट फुस्किएका थिए। अन्ततः उनले चप्पल हातमा उठाइन् र नङ्गे खुट्टा दौडिरहिन्।

जब दौड समाप्त भयो, प्रथम स्थान उनकै थियो। पुरस्कार स्वरूप उनले तीन हजार रुपियाँ पाइन्।

जब उनलाई सोधियो, “त्यो पैसा के गर्नुभयो?” रमाबाईको जवाफ एउटै वाक्यमा थियो:

“तीन हजार रुपियाँ छोरीलाई किताब किन्न दिएँ।”

तर रमाबाईको जीवनको वास्तविक दौड भने धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो।

सन् २०१२ मा उनका श्रीमान्को निधन भएको थियो। त्यसपछि दुई साना छोरीहरू र सम्पूर्ण परिवारको जिम्मेवारी उनको काँधमा आयो।

उनको आफ्नै पढाइ केवल सातौँ कक्षासम्म मात्र भएको थियो। तर छोरीहरूले आफ्नो पढाइ बीचैमा नछाडून् भन्ने कुरामा उनी सधैँ अडिग रहिन्।

उनकी छोरी पूजा रणवीर भन्छिन्, “जब बाबाको निधन भयो, तब हामी धेरै साना थियौँ। मेरी आमाले चाहेको भए दोस्रो विवाह गर्न सक्नुहुन्थ्यो, तर उहाँले त्यसो गर्नुभएन। उहाँले हाम्रा लागि सिङ्गो जीवन मेहनत गर्ने निर्णय गर्नुभयो।”

रमाबाई स्वयं भन्छिन् कि उनले जे काम पाइन्, त्यही गरिन्।

उनी भन्छिन्, “मैले मानिसहरूका खेतमा काम गरेँ। भटमासको ठेक्का लिएँ। चनाको ठेक्का लिएँ। खेतबाट बेसार सङ्कलन गरेँ, त्यसलाई उमालेँ र बेचेँ। जे काम पाएँ, त्यही गरेँ।”

आज उनी अम्बाजोगाईको ज्ञानदीप एकेडेमीमा खाना पकाउने काम गर्छिन्। विगत एक वर्षदेखि उनी विद्यार्थीहरूका लागि भोजन तयार पारिरहेकी छन्।

यसै एकेडेमीमा उनकी जेठी छोरी प्रहरी भर्ना परीक्षाको तयारी गरिरहेकी छन्। उनकी कान्छी छोरी नान्देडमा प्रतिस्पर्धी परीक्षाहरूको तयारी गर्दै छिन्।

ज्ञानदीप एकेडेमीका प्राध्यापक दत्ता दराडे भन्छन्, “उहाँले पूरा महाराष्ट्र मात्र होइन, सिङ्गो देशका सामु एउटा उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभएको छ। जस्तुकै कठिनाइ आए पनि तिनको सामना केवल आत्मविश्वासको बलमा गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा उहाँले देखाउनुभएको छ।”

रमाबाईका सपनाहरू धेरै ठूला छैनन्, तर ती पूर्ण रूपमा प्रस्ट छन्।

उनी भन्छिन्, “जसरी डा. बाबासाहेबले संसारलाई शीतल छहारी दिनुभयो, त्यसरी नै म आफ्ना दुवै छोरीहरूलाई दिन चाहन्छु।”

उनका लागि ‘शीतल छहारी’ को अर्थ सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन हो।

उनी अगाडि भन्छिन्, “उनीहरू एउटै छानोमुनि सुखका साथ रहोस्। उनीहरूले हिलोमा जानु नपरोस् र घाम-पानीमा काम गर्नु नपरोस्। जसरी मैले काम गरेँ, त्यसरी मेरा छोरीहरूले गर्नु नपरोस्।”

यी कुराहरूले उनको सिङ्गो सङ्घर्षको सार व्यक्त गर्दछन्।

उनको चाहना केवल यत्ति छ कि उनका छोरीहरू अधिकृत बनून्, आफ्नै खुट्टामा उभियून् र ज्यालादारीको जीवन जिउनु नपरोस्।

रमाबाई नङ्गे खुट्टा दौडिएको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो। पूरा महाराष्ट्रभर उनको प्रशंसा भयो।

त्यसपछि उनको सङ्घर्षको कथामा राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले पनि ध्यान दिए। ‘द हिन्दु’, ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ र ‘इकोनोमिक टाइम्स’ जस्ता पत्रपत्रिकाले पनि उनीबारे समाचार प्रकाशित गरे।

विशेष कुरा त के छ भने, सायद रमाबाईलाई आफ्ना सङ्घर्षको चर्चा देशभर भएको छ भन्ने अत्तोपत्तो पनि छैन।

उनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो?

छोरीहरूको शुल्क, किताब र उनीहरूको अगाडिको पढाइ।

रमाबाईको कथा सार्वजनिक भएपछि धेरै मानिसहरूले यसलाई “सङ्घर्ष र जोसको प्रेरणादायी कथा” भनेका छन्।

तर लेखक तथा अनुसन्धानकर्ता सोमनाथ घोलवे भने यो कथालाई अर्कै दृष्टिकोणले हेर्छन्।

उनी लेख्छन्, “भारतको मध्यम वर्गलाई यो जोस र सङ्घर्षको कथा लाग्न सक्छ। धेरै मानिसहरूले आमाको मेहनत र त्यागको प्रशंसा गर्नेछन्। तर कति मानिसहरूले सोच्नेछन् कि त्यस्तो परिस्थिति उनीमाथि किन आयो?”

घोलवेका अनुसार, रमाबाई केवल एउटा प्रतियोगितामा मात्र दौडिनन्। उनी आफ्ना छोरीहरूको शिक्षाका लागि समाज, अर्थतन्त्र र राजनीतिक व्यवस्थासँग पनि लडिरहेकी छन्।

उनी भन्छन्, “हामी आमाको सङ्घर्ष देख्छौँ, तर अर्को पाटो हेर्दैनौँ। यो घटनाले सरकार, सामाजिक व्यवस्था र अर्थतन्त्रका कमजोरीहरूलाई पनि उजागर गर्दछ।”

उनले आफ्नो पोस्टमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएका छन्। रमाबाई चर्चामा यसकारण आइन् किनकि उनले दौड जितिन्।

तर यस्ता नजाने कति आमाहरू छन्, जो हरेक दिन खेतीपाती, ज्यालादारी र असङ्गठित क्षेत्रमा काम गरेर आफ्ना बालबालिकालाई पढाइरहेका छन्। के समाजको ध्यान उनीहरूको सङ्घर्षमा जान्छ?

घोलवे अगाडि लेख्छन्, “यी आमाका बारेमा सबैलाई यसकारण थाहा भयो किनकि उनी छोरीहरूको पढाइका लागि दौडिएकी थिइन्। तर यस्ता नजाने कति आमाहरू छन्, जो हरेक दिन यसरी नै दौडिरहेका छन्।”

रमाबाईको यो कथामा एउटा अशान्त बनाउने प्रश्न पनि लुकेको छ।

के छोरीहरूको किताबका लागि एक आमाले तीन हजार रुपियाँको पुरस्कार जित्न दौडिनुपर्नु केवल व्यक्तिगत गरिबीको कथा हो?

घोलवे भन्छन्, “केवल सरकारी योजनाहरूको घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने तिनको लाभ प्रभावकारी ढङ्गले आवश्यक मानिसहरूसम्म पुग्नुपर्छ।”

उनी भन्छन्, “सिर्फ योजनाहरू घोषणा गरिदिएकै भरमा मानिसहरूले तिनको लाभ पाए भन्ने मान्न सकिँदैन। तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनुपर्छ।”

यद्यपि, यो विचारलाई एक सामाजिक र राजनीतिक दृष्टिकोणका रूपमा हेर्नु आवश्यक छ।

बीबीसी हिन्दीका लागि श्रीकांत बंगालेले लेखेको समाचारको अनुवाद