सीएनएन।  विश्व नियन्त्रणबाहिर जाँदैछ भन्ने आभास भइरहेको छ।

इरान र युक्रेनमा भइरहेका विश्वका दुई ठूला युद्धहरू अब सीमित रहेका छैनन्। विज्ञहरूले एआई (कृत्रिम बौद्धिकता) ले मानव जाति नै मेटाइदिने विनाशकारी परिदृश्यबारे चेतावनी दिइरहेका छन्।

बढेको इन्धनको मूल्यले असमानताबाट ग्रसित औद्योगिक अर्थतन्त्रहरूलाई झट्का दिएको छ। बाढी, डढेलो र अत्यधिक गर्मीले जलवायु संकटलाई विकराल बनाउँदै लगेको छ।

यसैबीच, सापेक्षिक स्थिरता कायम राख्दै आएका विश्वव्यापी संस्थाहरू कमजोर बन्दै गएका छन्। यो साता विश्व नेताहरू भेला भइरहेको संयुक्त राष्ट्रसङ्घ निरीह जस्तै देखिएको छ, जहाँ शक्ति राष्ट्रहरूले यसका मुख्य मूल्य मान्यताहरू-लोकतन्त्र, मानव अधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बेवास्ता गरिरहेका छन्।

विगत ८० वर्षको कुनै पनि समयमा अमेरिकाले स्थिरता कायम गर्न नेतृत्वदायी भूमिका खेल्थ्यो। तर आश्चर्यजनक रूपमा, पश्चिमी जगत्को यो महाशक्ति नै अहिले विश्वव्यापी अस्थिरताको कारक बनेको छ।

अघि बढ्नुहोस्, श्रीमान् राष्ट्रपति।

मंगलबार संयुक्त राष्ट्रसंघको साधारण सभामा डोनाल्ड ट्रम्पको वार्षिक सम्बोधन हुँदैछ। यो सम्बोधन यस्तो समयमा हुँदैछ, जब महत्त्वपूर्ण मध्यावधि निर्वाचनअघि उनको लोकप्रियता खस्किँदै गएको छ र उनी आफूले कहिल्यै नलड्ने कसम खाएको जस्तै युद्धमा फसेका छन्।

तैपनि, ट्रम्पले अमेरिका पहिले कहिल्यै नभएको जत्तिकै शक्तिशाली र सम्मानित भएको दाबी गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। उनका पूर्ववर्तीहरूले पन्छाएका संकटहरू सुझाएको र विश्वशान्ति फैलाएको भन्दै उनले आफ्नो प्रशंसा गर्ने अधिकारीहरू बताउँछन्।

“हाम्रो देशलाई फेरि सम्मान गर्न थालिएको छ। हामीलाई पहिले कहिल्यै नभएको जस्तै सम्मान गरिएको छ। म बैठकहरूमा जाँदा सबैजना उठ्छन्। उनीहरू हाम्रा अघिल्ला राष्ट्रपतिका लागि उठ्दैनथे; उनीहरूले उनको वास्ता नै गर्दैनथे,” ट्रम्पले यसै महिनाको सुरुमा भनेका थिए।

तर, विश्वको ठूलो हिस्सा यो कुरामा सहमत छैन।

क्यानडा र युरोप जस्ता उपेक्षित सहयोगी राष्ट्रहरू अचम्मको रूपमा आफ्ना पूर्व सुरक्षा ग्यारेन्टर-अमेरिकामै बाट जोगिनका लागि एकजुट हुन प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। अमेरिकी नीतिका कारण उनीहरूमाथिको विश्वास गुम्दै गएको छ।

उत्तर-अमेरिकी युगका लागि लागिपरेका क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले गत महिना भनेका थिए, “अमेरिका परिवर्तन भएको छ। हामी वासिङ्टनबाट आएको आँधीलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ।”

ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालको तर्क के छ भने अमेरिका उच्च स्थानमा छ र अन्य शक्तिहरूसँग कुनै विकल्प छैन। मार्चमा क्युबालाई सन्दर्भ बनाउँदै आफ्नो विश्व दृष्टिकोण स्पष्ट पार्दै उनले भनेका थिए, “म जे चाहन्छु त्यही गर्न सक्छु।”

वासिङ्टनको वैदेशिक नीति अहिले राष्ट्रपतिको व्यक्तित्वको विस्तार जस्तै बनेको छ, जहाँ भौतिक लाभका लागि धम्की र बलको प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, गत सप्ताहान्तमा उनले फक्स न्युजमा कुरा गर्दै इरानलाई “पूरा ध्वस्त पार्ने” कि नपार्ने भन्दै विचार गरिरहेको बताएका थिए।

ट्रम्पले अमेरिकालाई सर्वोच्च ठाने तापनि यसको शक्ति नयाँ रूपमा कमजोर देखिन्छ।

ट्रम्पले जति प्रयास गरे पनि इरानी सत्ताको निरन्तरताले उनको प्रभुत्वको दाबीलाई व्यंग्य गरिरहेको छ। अमेरिकी मिसाइल इन्टरसेप्टरहरूको कमी र लामो समयदेखि खटाइएको विमानवाहक युद्धपोतको जीर्ण अवस्थाले ट्रम्पले केही हप्तामै सकिने भनेको युद्धको सीमा र अमेरिकी शक्तिको कमजोरीलाई उजागर गरिरहेको छ।

ट्रम्पले पूरा गरे परिवर्तन

ट्रम्पले आफूलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय ठान्नु अनेकौँ जनमत सर्वेक्षणहरूको विपरीत हो, जसले उनी विश्वभर घृणित रहेको देखाउँछन्। यो अमेरिकामा जनताले न्यून स्वीकृति दिइरहँदा पनि देश स्वर्ण युगमा रहेको भन्दै उनले गर्ने दाबी जस्तै हो।

तर अमेरिकी शक्तिको वास्तविक अवस्था के हो? के करिब एक शताब्दी पुरानो द्विपक्षीय सहमतिलाई तोड्ने ट्रम्पका नीतिहरूले गम्भीर विश्वव्यापी खतराको क्षणलाई अझ खराब बनाउँदैछन्? र के उनी यो विभाजनका कारण हुन्, वा २०औँ शताब्दीको विश्व व्यवस्था नयाँ युगको परीक्षामा विघटन भएको एक अनिवार्य परिणाम मात्र हुन्?

सन् २०१७ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घलाई आफ्नो पहिलो सम्बोधनमा ट्रम्पले यस्तो वैदेशिक नीति सार्वजनिक गरेका थिए जसले पश्चिमी जगत्लाई हल्लाइदियो। उनले भनेका थिए, “संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रपतिको रूपमा, म सधैँ अमेरिकालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नेछु, जसरी तपाईंहरूले आफ्ना देशका नेताको रूपमा सधैँ आफ्नो देशलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ र राख्नुपर्छ।”

आफ्नो दोस्रो कार्यकालमा उनले यो परिवर्तनलाई पूर्णता दिएका छन्।

उनी सहयोगीहरूमाथि आक्रमण गर्छन् र चीनका नेता सी जिनपिङ (जसलाई उनले यो साता वासिङ्टनमा स्वागत गर्दैछन्) र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन जस्ता तानाशाहहरूसँग मित्रता गाँस्छन्।

‘ट्रम्प २.०’ ले विशेष गरी पश्चिमी गोलार्धमा साम्राज्यवादलाई ब्युँताएको छ। तानाशाह निकोलस मादुरोलाई हटाएर लोकतन्त्र-विरोधी शासनकी प्रमुख डेल्सी रोड्रिगेजलाई समर्थन गरेपछि भेनेजुयलाको तेल १०० वर्षको सहुलियतमा अमेरिकी भण्डारमा भरिने तय भएको छ, जसलाई उनले यो साता भेट्ने अपेक्षा गरिएको छ।

भेनेजुयलाको सफलताको उन्मादले ट्रम्पलाई इरानमा पनि अमेरिका विरोधी शासनलाई त्यसरी नै ढाल्न सकिन्छ भन्ने विश्वास दिलायो। अब उनी मध्यपूर्वको अर्को यस्तो युद्धमा फसेका छन् जहाँ न जित्न सकिन्छ न त छाड्नै सकिन्छ।

युक्रेन र इरान दुवैले विनाशकारी क्षति व्यहोरे पनि, आधुनिक ड्रोन युद्धले कसरी महाशक्तिलाई नम्र बनाउन सक्छ भन्ने पाठ तेहरानले मस्कोलाई जस्तै गरी सिकाएको छ।

ट्रम्पले गत वर्ष २१औँ शताब्दीको भूराजनीतिको अर्को नयाँ यथार्थबारे पनि थाहा पाए। उनको चीन व्यापार युद्ध तब अन्त्य भयो जब बेइजिङले दुर्लभ पृथ्वी खनिज (rare earth minerals) को निर्यातमा कडाइ गर्‍यो, जसले अमेरिकी प्रविधि र एआईमा अत्यधिक निर्भर अर्थतन्त्रलाई चलाउँछ।

एक परम्परागत राष्ट्रपतिले साझा खतराहरूविरुद्ध लड्न विश्वव्यापी गठबन्धन बनाउँथे। तर ट्रम्पको भन्सार दर (ट्यारिफ) युद्ध र सार्वभौमसत्तामाथिका धम्कीहरूले वासिङ्टनले प्रयोग गर्दै आएको गठबन्धन प्रणालीमा “विच्छेद” ल्याइदिएको कार्नी बताउँछन्।

तेल, ग्यास र डिजेलको मूल्य बढाउने युद्धका कारण ट्रम्पले आफ्ना समकक्षी नेताहरूलाई दिएको तनावले ट्रान्सएटलान्टिक र ट्रान्स-प्यासिफिक सम्बन्धलाई अझ बढी तनावपूर्ण बनाएको छ। युरोपमा संस्थापन पक्षका नेताहरूमाथि प्रहार गर्ने दक्षिणपन्थी पपुलिस्टहरूलाई अमेरिकी प्रशासनको समर्थनले अविश्वासलाई अझ गहिरो बनाएको छ।

‘तपाईं त्यो कुकुरलाई कहिल्यै विश्वास गर्न सक्नुहुन्न’

अमेरिकी गठबन्धनको यो विभाजन ट्रम्पअघि अकल्पनीय हुन सक्थ्यो।

तर सहयोगीहरूलाई क्रुद्ध बनाउनु केवल एक क्षणिक घटना मात्र होइन; यो अमेरिकाको रक्षा छत्रछायाँमुनि महंगा कल्याणकारी राज्यहरू बनाउने सहयोगीहरूप्रति असन्तुष्ट ‘मागा’  आन्दोलनका लागि एक जित हो।

युरोपेलीहरूले आफ्नै रक्षाका लागि बजेट जुटाउन गम्भीर हुन थालेपछि अमेरिकाका लागि एक निर्विवाद रणनीतिक विजय पनि भएको छ।

ध्रुवीय हिउँ पग्लिँदै जाँदा बढ्दो भूराजनीतिक चुनौतीबारे चिन्तित हुनुमा राष्ट्रपति सही पनि थिए। तर उनको आक्रामक व्यवहारले अमेरिकाको शक्तिलाई कसरी कमजोर बनाउँछ भन्ने पनि देखाउँछ। उदाहरणका लागि, नेटो सदस्य डेनमार्कको सार्वभौम क्षेत्रमा आक्रमण गर्ने धम्की नदिईकनै उनले ग्रिनल्यान्डसँग यो साता हस्ताक्षर गर्ने नयाँ रक्षा सम्झौता सजिलै हासिल गर्न सक्थे।

यस्तो व्यवहारले आगामी वर्षहरूसम्म अमेरिकी शक्तिलाई गुमाउन सक्छ।

ग्रिनल्यान्डकी राजनीतिज्ञ टिली मार्टिनुसेनले वासिङ्टनमाथिको विश्वास गुमेको स्पष्ट पार्न एउटा मर्मस्पर्शी उदाहरण सम्झिइन्। उनले भनिन्, “यदि यो तपाईंको सबैभन्दा राम्रो, चलाख र बलियो स्लेड कुकुर (sled dog) हो र यसले घुमेर तपाईंलाई नै टोक्छ भने, तपाईं त्यो कुकुरलाई कहिल्यै विश्वास गर्न सक्नुहुन्न।”

तर अमेरिकाको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता घटाउनमा ट्रम्प मात्र एक्ला जिम्मेवार छैनन्।

उनको राजनीतिक उदय यसै शताब्दीको सुरुमा अफगानिस्तान र इराकमा भएका शक्तिहीन बनाउने वैदेशिक युद्धहरूको प्रत्यक्ष परिणाम थियो, जसले खर्बौँ डलर र हजारौँ युवाहरूको बलि लियो; अमेरिकी वायुशक्तिको सीमा देखायो; र शीतयुद्धपछिको अमेरिकी पराजयहीनताको भ्रमलाई तोडिदियो।

तर यो पनि स्पष्ट छ कि ट्रम्पले आफूले पाएको पुरानो विश्व व्यवस्थाको अन्त्य गरिदिएका छन्।

सन् २०२८ का सम्भावित डेमोक्रेटिक राष्ट्रपति उम्मेदवार पिट बुटिज्जले यसै महिना भनेका थिए, “मैंने नेताहरूसँग कुरा गरेको छु… जसले मलाई हेरे र भने, ‘हेर्नुहोस्, पहिलोपटक तपाईंहरूले यो गर्दा… यो एउटा सामान्य घटना थियो।’ ‘अहिले यो एउटा ढाँचा (pattern) बनिसकेको छ र हाम्रो देशले तयारी गर्नुपर्छ’… हामी यस्तो संसारमा प्रवेश गर्दैछौँ जहाँ पुराना ढाँचा र संस्थाहरू फिर्ता आउने छैनन्।”

एआईको आश्चर्यजनक विकास र विश्वलाई बदल्ने यसको क्षमताका लागि ट्रम्प जिम्मेवार छैनन्। अनजानेमा चीनलाई शक्तिशाली बनाउने अमेरिकी नीतिहरू अघिल्ला राष्ट्रपतिहरूले चुनेका थिए। पश्चिमी जगत्प्रतिको पुटिनको दीर्घकालीन घृणा शीतयुद्धको पराजयसँग जोडिन्छ।

ट्रम्पले ह्वाइट हाउस जित्नुभन्दा धेरै अघिदेखि नै जलवायु परिवर्तन भइरहेको थियो, भले नै उनले अझै पनि यसलाई अस्वीकार गर्छन्। र सन् १९४० को दशकको एकताको सम्झना धमिलो हुँदै जाँदा त्यसपछि के हुन्छ भन्नेबारे पश्चिमी जगत्ले कहिल्यै सोचेन।

तर उनको अस्थिर स्वभाव अहिले उनी शासन गरिरहेको राजनीतिक युगको ऐना बनेको छ। यसले विश्वव्यापी चुनौतीहरूको उग्र संगमलाई अझ चरम बनाउन सक्छ। र यसले अमेरिकी शक्तिको दिगोपनमाथि लामो समयदेखि उठिरहेका प्रश्नहरूलाई अझ बढावा दिइरहेको छ।