काठमाडौं। चिकित्सा विज्ञान र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को अभूतपूर्व मिलनले प्रजनन स्वास्थ्यको क्षेत्रमा नयाँ इतिहास रचेको छ। वर्षौंदेखि ‘अजुस्पर्मिया’ (वीर्यमा शून्य शुक्रकीट) को समस्याले बुबा बन्न नपाएका पुरुषहरूका लागि एआई प्रविधिले सन्तान सुखको ढोका खोलेको छ। हालैका वर्षहरूमा विकसित भएका नयाँ एआई प्रविधिहरूले गम्भीर प्रकारको बाँझोपन (Infertility) भोगिरहेका पुरुषहरूका लागि पनि बुबा बन्ने बाटो खोलेका छन्।

एआईले कसरी गर्छ मद्दत?

पुरुष बाँझोपनको एउटा मुख्य कारण ‘अजुस्पर्मिया’ (Azoospermia) हो, जहाँ वीर्यमा शुक्रकीटको संख्या शून्य हुन्छ। यस्तो अवस्थामा चिकित्सकहरूले अप्रेसन गरेर अन्डकोषबाट तन्तु (Tissue) निकाल्छन् र त्यसमा जीवित शुक्रकीट खोज्छन्।

• पुरानो तरिका: प्रयोगशालामा विज्ञहरूले घण्टौंसम्म माइक्रोस्कोपमा हेरेर हजारौं कोषिकाका बीचबाट एउटा जीवित शुक्रकीट खोज्नुपर्थ्यो। यो निकै थकाइलाग्दो र कम सफल हुने प्रक्रिया थियो।

• एआई चमत्कार: अहिले ‘Iris’ जस्ता एआई सफ्टवेयरहरू विकास गरिएका छन्। यसले सेकेन्डभरमै हजारौं कोषिकाहरू स्क्यान गरेर सबैभन्दा स्वस्थ र जीवित शुक्रकीट पहिचान गर्न सक्छ।

प्रमुख विशेषताहरू:

• सेकेन्डमै शुक्रकीटको पहिचान: नयाँ एआई सफ्टवेयर (जस्तै: Iris र STAR) ले प्रयोगशालामा हजारौं कोषिकाहरूमध्येबाट जीवित र स्वस्थ शुक्रकीट केही सेकेन्डमै पहिचान गर्न सक्छ। पहिले यो काम गर्न विज्ञहरूलाई कैयौं घण्टा लाग्ने गर्थ्यो।

• २० वर्षपछिको सफलता: हालैका रिपोर्टहरू अनुसार, २० वर्षदेखि बाँझोपनको समस्या झेलिरहेका एक पुरुषले एआईको सहयोगमा निकालिएको एउटै मात्र स्वस्थ शुक्रकीटबाट सफलतापूर्वक बुबा बन्न सफल भएका छन्।

• Micro-TESE र एआईको संयोजन: अन्डकोषबाट शुक्रकीट निकाल्ने ‘Micro-TESE’ प्रक्रियामा एआईले कुन ठाउँमा स्वस्थ शुक्रकीट हुन सक्छ भन्ने पहिले नै भविष्यवाणी गरिदिन्छ, जसले शल्यक्रियाको सफलता दर निकै बढाएको छ।

• उच्च सटिकता (Accuracy): एआईले मानिसले देख्न नसक्ने शुक्रकीटको सूक्ष्म कमजोरीहरू पत्ता लगाउँछ, जसले गर्दा स्वस्थ भ्रूण (Embryo) बन्ने र गर्भपतन हुने जोखिम कम हुन्छ।

पहिले वीर्यमा शुक्रकीट नहुँदा ‘डोनर’ (अरूको शुक्रकीट) को सहारा लिनुपर्ने बाध्यता थियो। तर, यो एआई प्रविधिले पुरुषको आफ्नै जेनेटिक सन्तान जन्माउन सम्भव बनाएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, २०२६ सम्म आइपुग्दा यो प्रविधि विश्वभरका प्रमुख प्रजनन केन्द्रहरूमा उपलब्ध हुन थालेको छ, जसले गर्दा उपचार सस्तो र प्रभावकारी बन्दै गएको छ।

सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा, एआई (AI) ले प्रजनन स्वास्थ्यमा ल्याएका केही मुख्य ‘ऐतिहासिक’ परिवर्तनहरू यस प्रकार छन्:

१. अजुस्पर्मिया (Azoospermia) मा सफलता

पहिले वीर्यमा शुक्रकीट नहुँदा (Zero Sperm Count) बुबा बन्न लगभग असम्भव मानिन्थ्यो। तर अहिले एआईले माइक्रोस्कोपिक तन्तुहरूमा लुकेका स्वस्थ शुक्रकीटलाई सेकेन्डभरमै पत्ता लगाउँछ। यसले गर्दा पुरुषहरूले ‘डोनर’ को सट्टा आफ्नै जैविक (Biological) सन्तान प्राप्त गर्न सफल भएका छन्।

२. बिना दाग (Unstained) शुक्रकीटको छनोट

पहिले शुक्रकीटको गुणस्तर जाँच्न त्यसलाई रंगाउनुपर्थ्यो (Staining), जसले शुक्रकीटलाई मार्ने गर्थ्यो। तर २०२६ को नयाँ एआई प्रविधिले जीवित र स्वस्थ शुक्रकीटलाई नमारेरै त्यसको आन्तरिक बनावट र डीएनए (DNA) को शुद्धता जाँच्न सक्छ।

३. भ्रूण छनोटमा १०-१५% सुधार

एआईले ‘टाइम-ल्याप्स’ भिडियोहरूको विश्लेषण गरेर कुन भ्रूण (Embryo) गर्भपतन नभई स्वस्थ बच्चाको रूपमा विकसित हुन सक्छ भन्ने कुरा ९०% भन्दा बढी सटिकताका साथ भविष्यवाणी गर्न सक्छ। यसले गर्दा IVF को सफलता दरमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ।

४. व्यक्तिगत हार्मोन ट्र्याकिङ

एआईले अब केवल क्लिनिकमा मात्र होइन, घरमै बसेर पुरुष र महिलाको हार्मोनल उतारचढाव (Hormonal Rhythms) ट्र्याक गर्न मद्दत गर्छ। यसले गर्दा कुन समयमा उपचार गर्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुरा पहिले नै थाहा पाउन सकिन्छ।

तथ्य र तथ्याङ्क (२०२६):

• समयको बचत: पहिले ५-६ घण्टा लाग्ने शुक्रकीट खोज्ने काम अहिले एआईले ८०-९०% कम समयमा गर्छ।

• सफलता दर: एआईको प्रयोगपछि जटिल प्रकारका बाँझोपन भएका जोडीहरूमा सफलता दर पहिलेको तुलनामा १५% ले बढेको छ।

• लागत: धेरै पटक असफल हुने IVF प्रक्रियालाई एआईले पहिलो वा दोस्रो पटकमै सफल बनाउन मद्दत गर्ने भएकोले बिरामीको आर्थिक भार पनि कम हुँदै गएको छ।

हिजोका दिनमा जुन कुरा ‘चमत्कार’ मानिन्थ्यो, आज एआईका कारण त्यो ‘सामान्य उपचार’ बन्दै गएको छ। विज्ञानको यो प्रगतिले “बाँझोपन अब पूर्णविराम होइन, केवल एउटा अल्पविराम हो” भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ।

विज्ञहरू के भन्छन्?

विज्ञहरूका अनुसार, यो प्रविधिले हजारौं तस्बिरहरूको अत्यन्तै उच्च गतिमा विश्लेषण गर्छ। जहाँ मानव आँखाले शुक्राणु पत्ता लगाउन सक्दैन, त्यहाँ मेसिन-आधारित प्रणालीले तिनीहरूलाई पत्ता लगाउँछ। त्यसपछि एक विशेष रोबोटिक प्रक्रियाले शुक्राणुलाई अलग गर्छ ताकि तिनीहरूलाई सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सकियोस्। अनुसन्धानमा संलग्न विज्ञहरू भन्छन् कि यो प्रविधिले पहिले नै धेरै अवस्थामा सफलता देखाएको छ जहाँ पहिले आशा लगभग हराएको जस्तो देखिन्थ्यो। प्रारम्भिक तथ्याङ्क अनुसार, पूर्ण रूपमा बाँझो मानिएका मानिसहरूको लगभग ३० प्रतिशत केसहरूमा शुक्राणु सफलतापूर्वक फेला परेको थियो।

अनुसन्धान आवश्यक छ

यद्यपि, विज्ञहरू पनि सहमत छन् कि यो प्रविधिलाई ठूलो मात्रामा थप अनुसन्धान आवश्यक छ। यसको दीर्घकालीन परिणाम र सुरक्षा बुझ्न महत्त्वपूर्ण हुनेछ। यसबाहेक, गोपनीयता र संवेदनशील चिकित्सा जानकारीसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूले भविष्यमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।