काठमाडौँ। आधुनिक जीवनशैली र बढ्दो तनावका कारण विश्वभर मुटुरोगका बिरामीहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यसमध्ये ‘उच्च रक्तचाप’लाई सबैभन्दा खतरनाक मानिन्छ। यसलाई चिकित्सकहरू “मौन हत्यारा” (Silent Killer) भन्छन्, किनकि यसको लक्षणहरू प्रायः लामो समयसम्म बाहिर देखिँदैनन्, तर यसले भित्रभित्रै शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरूलाई गम्भीर क्षति पुर्‍याइरहेको हुन्छ।

उच्च रक्तचापले कसरी हृदयघात (Heart Attack) निम्त्याउन सक्छ र यसबाट बच्न कुन-कुन लक्षणहरूमा ध्यान दिनुपर्छ भन्नेबारे नयाँ दिल्लीस्थित पीएसआरआई (PSRI) अस्पतालका वरिष्ठ सल्लाहकार हृदयरोग विशेषज्ञ डा. रवि प्रकाशले विशेष खुलासा गरेका छन्।

उच्च रक्तचाप र हृदयघातको प्रत्यक्ष सम्बन्ध

डा. रवि प्रकाशका अनुसार, उच्च रक्तचाप र हृदयघातको सम्बन्ध अत्यन्तै गहिरो र प्रत्यक्ष हुन्छ। जब शरीरमा रक्तचाप लामो समयसम्म उच्च रहन्छ, यसले निम्नानुसार मुटुलाई क्षति पुर्‍याउँछ:

• धमनीहरूमा क्षति: लगातारको उच्च चापका कारण रगत बग्ने धमनीहरूको भित्री पर्खाल कमजोर र खस्रो हुन थाल्छ।

• बोसो जम्मा हुनु (Atherosclerosis): क्षतिग्रस्त धमनीहरूमा बिस्तारै बोसो, कोलेस्ट्रोल र अन्य पदार्थहरू जम्मा हुन थाल्छन्। चिकित्सा विज्ञानमा यो अवस्थालाई एथेरोस्क्लेरोसिस भनिन्छ।

• रगत र अक्सिजनको अभाव: धमनीहरूमा बोसो जम्दै गएपछि ती साँघुरा र कडा बन्छन्। जसले गर्दा मुटुका मांसपेशीसम्म पर्याप्त मात्रामा अक्सिजन र रगत पुग्न पाउँदैन।

• हृदयघातको जोखिम: जब मुटुले आवश्यकता अनुसार अक्सिजन र ऊर्जा पाउँदैन, तब मुटुको कार्यप्रणाली ठप्प भई अचानक हृदयघात हुने जोखिम उच्च रहन्छ।

बेवास्ता गर्नै नहुने मुख्य लक्षणहरू

उच्च रक्तचापलाई ‘मौन हत्यारा’ भनिए तापनि शरीरमा रक्तचापको स्तर अत्यधिक बढ्दा वा मुटुमा समस्या सुरु हुँदा केही प्रारम्भिक संकेतहरू देखिन्छन्। डा. प्रकाशका अनुसार निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ:

• टाउको दुख्ने वा भारी हुनु: विशेष गरी बिहानको समयमा टाउकोको पछाडिको भाग बढी दुख्नु।

• चक्कर लाग्ने र धमिलो देखिने: अचानक चक्कर लाग्ने वा आँखा धमिलो हुने समस्या हुनु।

• छाती दुख्ने वा भारी महसुस हुनु: छातीको बीच भागमा दबाब महसुस हुनु, जुन मुटुको समस्याको प्रमुख लक्षण हो।

• सास फेर्न गाह्रो हुनु: सामान्य हिँडडुल गर्दा वा भर्‍याङ उक्लिँदा पनि लामो-लामो सास फेर्नुपर्ने अवस्था आउनु।

• अत्यधिक थकान र ढुकढुकी बढ्नु: बिना कुनै भारी काम पनि शरीर शिथिल हुनु र मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा तीव्र हुनु।

• नाकबाट रगत बग्नु: रक्तचाप अचानक धेरै उच्च हुँदा नाकका मसिना रक्तनलीहरू फुटेर रगत आउन सक्छ।

उच्च रक्तचाप र हृदयघातका प्रमुख जोखिम कारकहरू

विशेषज्ञहरूका अनुसार ४० वर्षभन्दा कम उमेरका युवाहरूमा पनि हृदयघातको सङ्ख्या बढ्दो छ। यसका मुख्य कारणहरू हुन्:

१. अस्वस्थ जीवनशैली: जंक फुडको अत्यधिक प्रयोग, खानामा नुनको बढी मात्रा र मोटोपना।

२. शारीरिक निष्क्रियता: व्यायाम नगर्ने र लामो समयसम्म कुर्सी वा ओछ्यानमा बिताउने बानी।

३. तनाव र अनिद्रा: व्यावसायिक वा व्यक्तिगत जीवनको मानसिक तनाव र पर्याप्त निद्रा (७-८ घण्टा) को कमी।

४. धुम्रपान र मदिरापान: सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले धमनीहरूलाई द्रुत गतिमा सङ्कुचित बनाउँछ।

बच्ने उपाय र चिकित्सकको सुझाव

डा. रवि प्रकाशका अनुसार उच्च रक्तचाप र हृदयघातबाट बच्नका लागि आफ्नो दैनिक जीवनशैलीमा तत्काल सुधार ल्याउनु आवश्यक छ:

१. नियमित रक्तचाप जाँच: वर्षमा कम्तीमा दुई-तीन पटक वा चिकित्सकको सल्लाह अनुसार नियमित रूपमा रक्तचाप नाप्ने बानी बसाल्नुहोस्। सामान्यतया रक्तचाप १२०/८० mmHg को आसपास हुनुपर्छ। यदि यो १४०/९० mmHg वा सोभन्दा बढी रहिरहन्छ भने उपचार आवश्यक पर्छ।

२. सन्तुलित आहार (DASH Diet): खानामा नुनको मात्रा कम गर्नुहोस्। हरियो सागसब्जी, ताजा फलफूल, र फाइबरयुक्त खानेकुरा बढी खानुहोस्।

३. नियमित व्यायाम: हप्तामा कम्तीमा ५ दिन, दैनिक ३० मिनेट हल्का दौडिने, छिटो-छिटो हिँड्ने वा योग गर्ने गर्नुहोस्।

४. औषधिको नियमित सेवन: यदि चिकित्सकले रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने औषधि सिफारिस गर्नुभएको छ भने, त्यसलाई आफ्नै मनखुसीले कहिल्यै बन्द नगर्नुहोस्।

उच्च रक्तचाप एक गम्भीर तर नियन्त्रण गर्न सकिने अवस्था हो। बेलैमा लक्षणहरू पहिचान गरी सही जीवनशैली अपनाएमा हृदयघात जस्तो ज्यान लिने खतराबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित रहन सकिन्छ। सानो सतर्कताले तपाईंको अमूल्य जीवन बचाउन सक्छ।