काठमाडौं । इरानलाई लिएर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको हालैको बयान र सम्झौताको सम्भावनाका विषयमा व्यक्त गरिएका भनाइहरूलाई निकै गम्भीरताका साथ हेरिएको छ। आखिर उनी अमेरिकाका राष्ट्रपति हुन् र उनको अभिव्यक्तिले विश्व राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ।

टर्कीमा सम्पन्न नेटो शिखर सम्मेलनका क्रममा ट्रम्पले भने, “अब म उनीहरू (इरान) सँग कुनै वार्ता गर्न चाहन्न। उनीहरू निकृष्ट मानिस हुन्। तपाईंहरूलाई थाहा छ, निकृष्टको अर्थ के हुन्छ?” उनले अगाडि थपे, “उनीहरू काम नलाग्ने र बिरामी मानिस हुन्। उनीहरूको नेतृत्व बिरामी मानिसहरूले गरिरहेका छन्। उनीहरू क्रूर र हिंसक छन्।”

ट्रम्पले यदि इरानसँग आणविक हतियार भएमा उनीहरूले त्यसको प्रयोग गर्ने दाबी गर्दै आफ्नो नजरमा अब यो मामिला समाप्त भइसकेको उल्लेख गरे। तर, के यस मुद्दामा ट्रम्पको यो नै अन्तिम धारणा हो त? सम्भवतः होइन।

उनी लगातार इरान, युद्ध र दुई देशबीच प्रस्तावित समझदारी पत्र (एमओयू) का बारेमा बयान दिइरहेका छन्। उनले कहिले जितको दाबी गरे त कहिले इरानलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने धम्की दिए, अनि कैयौँ पटक वार्ता र सम्झौताको समर्थन पनि गरे। पछि ट्रम्पले आफ्नो धम्कीलाई अझ कडा पार्दै अमेरिकाले “सम्भवतः आज राति पुनः इरानमाथि पहिलेभन्दा ठुलो हमला गर्ने” चेतावनी दिए।

उनले भने, “मैले उनीहरूलाई पहिले नै हल्का चेतावनी दिइसकेको छु। अब हामी आज राति फेरि जोडदार हमला गर्नेछौँ।” यसमा कुनै शङ्का छैन – अमेरिका इरानलाई ठुलो क्षति पुर्‍याउन सक्ने सैन्य क्षमता राख्दछ, तर अहिलेसम्म उसले इरान सरकारलाई आफ्ना प्रमुख मागहरूबाट पछि हट्न बाध्य पार्न सकेको छैन। ती मागहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हर्मुज स्ट्रेट (होर्मुज जलडमरुमध्य) बाट हुने समुद्री यातायातमा आफ्नो प्रभाव र नियन्त्रण कायम राख्नु हो।

यद्यपि, ट्रम्पका कडा अभिव्यक्तिहरूका बीच वार्ताको बाटो पूर्ण रूपमा बन्द नभएको कुरा पनि प्रस्ट भएको छ। उनले दुवै पक्षबीच आगामी दिनमा पनि वार्ता जारी रहन सक्ने सङ्केत गरे। हालका लागि भने इरान आफ्ना पूर्व सर्वोच्च नेता आयतुल्लाह अली खामेनेईको अन्त्येष्टि र शोक कार्यक्रमहरूमा व्यस्त रहेका कारण यो वार्ता रोकिएको छ।

गत फेब्रुअरी २८ मा युद्धको पहिलो दिन इजरायल र अमेरिकाको आक्रमणमा खामेनेईको मृत्यु भएको थियो। अमेरिका र इरानबीच भएका हमलाहरू तथा खाडी क्षेत्रमा अमेरिकाका केही अरब सहयोगी राष्ट्रहरूको सहभागितापछि अब वार्ता पूर्ण रूपमा समाप्त भएको हो भनी सोधिएको प्रश्नमा ट्रम्पले आफ्ना प्रमुख वार्ताकारद्वय स्टिभ विटकफ र जेरेड कुश्नरको उल्लेख गर्दै भने, “मलाई यसले केही फरक पर्दैन। उनीहरू वार्ता गर्न चाहन्छन् भने गरुन्, तर मलाई लाग्छ उनीहरू आफ्नो समय बर्बाद गरिरहेका छन्।” इरान सरकारमाथि प्रहार गर्दै ट्रम्पले उनीहरू झूट बोल्ने मानिसहरूको समूह भएको आरोप लगाए।

ट्रम्पको यस बयानलाई तमाम कडा अभिव्यक्तिका बाबजुद पनि वार्ताबाहेक उनीसँग कुनै उत्तम विकल्प नभएको सङ्केतका रूपमा हेरिएको छ। अमेरिकाले इजरायलसँग मिलेर इरानको सरकार ढाल्ने प्रयास गरे पनि ऊ आफ्नो यस उद्देश्यमा सफल हुन सकेन। यद्यपि, वार्ताको प्रक्रिया अझै पनि अत्यन्त नाजुक मोडमा छ।

मध्यस्थतामा संलग्न एक स्रोतले हालैका घटनाक्रमलाई “ठुलो धक्का” को रूपमा चित्रण गरेको छ। स्रोतका अनुसार यतिबेला दुवै पक्षबीचको वातावरण निकै तनावपूर्ण बनेको छ। कूटनीतिक भाषामा यसको अर्थ पछिल्ला केही दिनका घटनाहरूले वार्तालाई थप जटिल बनाएका छन्। दुई देशबीचको विश्वास झन्डै समाप्त भइसकेको छ र सम्झौता भएपछि पनि अर्को पक्ष आफ्नो प्रतिबद्धतामा कायम रहनेछ भन्ने कुरामा दुवैलाई विश्वास छैन।

अमेरिका र इरानबीचको हालैको सैन्य टकरावको सबैभन्दा ठुलो कारण इरान पहिलेको स्थितिमा फर्कन नचाहनु नै हो। अर्थात्, फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलको आक्रमण हुनुअघि जुन अवस्था थियो, इरान अब त्यसलाई पुनः स्वीकार गर्न तयार छैन। इरान सरकार हर्मुज स्ट्रेटमा आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्न चाहन्छ र यस कुराबाट एक कदम पनि पछि हट्न तयार देखिँदैन।

यो समुद्री मार्ग विश्वका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। विश्वको झन्डै २० प्रतिशत तेल र ग्याँसको आपूर्ति यही मार्गबाट हुने गर्दछ। यदि इरानले यस मार्गबाट जहाजहरूको आवतजावतमा रोक लगाएमा यसको असर विश्वको अर्थतन्त्र र ऊर्जा आपूर्तिमा पर्न सक्छ। इरानका लागि हर्मुज स्ट्रेटमाथिको नियन्त्रण आणविक हतियार निर्माणको सम्भावनाभन्दा कयौँ गुणा बढी प्रभावकारी हतियार मानिएको छ, किनभने यस मार्गलाई प्रभावित पारेर उसले विश्वमाथि तुरुन्तै दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

इरान हर्मुज स्ट्रेटमाथिको आफ्नो नियन्त्रण छाड्न तयार नभएकै कारण ऊ प्रस्तावित समझदारी पत्र (एमओयू) लाई समेत दाउमा राख्न तयार देखिएको छ, जबकि यस सम्झौताबाट उसले ठुलो आर्थिक र राजनीतिक लाभ प्राप्त गर्न सक्थ्यो।

इरानले अब आफू पछि नहट्ने र आफ्ना रणनीतिक अधिकारहरूको रक्षाका लागि आवश्यक परेमा युद्ध जारी राख्ने जोखिम मोल्न पनि तयार रहेको बताएको छ। अमेरिका र इजरायल इरानको सरकार ढाल्न असफल भएपछि इरान सरकारको आत्मबल अझ बढेको छ।

युद्धमा मारिएका सर्वोच्च नेताको अन्त्येष्टिमा सर्वसाधारणको विशाल उपस्थिति हुनुले पनि सरकारसँग अझै पनि बलियो जनसमर्थन रहेको देखाउँछ। यद्यपि, देश भित्र सरकारको विरोध पूर्ण रूपमा साम्य भएको भने छैन। गत जनवरीमा सरकारले प्रदर्शनकारीहरू विरुद्ध कडा कारबाही गरेको थियो, जसमा हजारौँ मानिस मारिएको बताइन्छ। त्यसयता विरोध गर्नेहरू खुला रूपमा अगाडि आउन हिचकिचाइरहेका छन्।

यदि दुई देशबीच बढ्दो तनाव रोकिएमा इरानसँग सम्झौता सम्भव रहेको मध्यस्थकर्ताहरूको बुझाइ छ। यस सम्झौताअन्तर्गत हर्मुज स्ट्रेटबाट जहाजहरूको आवतजावत सामान्य हुन सक्छ। यसको बदलामा विदेशमा रोक्का रहेका इरानका सम्पत्तिहरू फुकुवा गरिनुका साथै उसलाई तेल बिक्री गर्न अनुमति दिन सकिन्छ र हर्मुज स्ट्रेटमा इरानको अधिकारलाई पनि कुनै न कुनै रूपमा स्वीकार गर्न सकिन्छ।

यसको सट्टामा इरानले पनि केही सर्तहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। उसले युरेनियम प्रवर्द्धन (इनरिचमेन्ट) को सीमा निर्धारण गर्नुपर्नेछ र संयुक्त राष्ट्र सङ्घका आणविक निरीक्षकहरूलाई पुनः जाँचको अनुमति दिनुपर्नेछ। यसका अतिरिक्त, इरानले प्रवर्द्धित गरिएको त्यो युरेनियमको पूर्ण विवरण बुझाउनुपर्नेछ, जसलाई ट्रम्पले “न्यूक्लियर डस्ट” भन्ने गर्छन्।

अर्थात्, त्यस्तो युरेनियम जसलाई आणविक हतियार बनाउन योग्य स्तरको नजिक पुर्‍याएर प्रवर्द्धन गरिसकिएको छ। यद्यपि, पछिल्लो २४ घण्टामा भएका घटनाक्रमहरूले यस्तो कुनै सम्झौतामा पुग्न सहज नहुने देखाउँछन्। दुवै देशबीचको अविश्वास र तनाव अझै पनि निकै गहिरो छ।