काठमाडौँ । मध्यपूर्वमा पुनः एक पटक ठुलो परिमाणमा सैन्य टकराव सुरु भएको छ। विगत तीन दिनयता इरानले विभिन्न देशमा रहेका ६ वटा अमेरिकी सैन्य अखडालाई निशाना बनाई भीषण आक्रमण गरेको छ भने जवाफमा अमेरिकाले विगत तीन रातमा इरानका ३०० भन्दा बढी स्थानमा शक्तिशाली बमबारी गरेको छ।

यससँगै दुवै देशबिच केही समयअघि भएको युद्धविराम पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छ। इरानले विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल आपूर्ति मार्ग मानिने ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ लाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने घोषणा गरेपछि परिस्थिति अझ भयावह बनेको हो। इरानको यस कदमको विरुद्धमा अमेरिकाले इरानी क्षेत्रमा तीव्र सैन्य कारबाही अगाडि बढाएको छ।

यस भीषण सङ्घर्षमा दुवै पक्षतर्फ ठुलो भौतिक तथा मानवीय क्षति भएको विवरण प्राप्त भएका छन्। अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा इरानी मिसाइल खस्दा र अमेरिकी हवाई आक्रमणका कारण इरानका तटीय इलाकाहरूमा शृङ्खलाबद्ध विस्फोट हुँदा स्थिति नियन्त्रण बाहिर पुगेको हो। यस अशान्तिका कारण अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजार नराम्ररी प्रभावित भएको छ भने विश्वभर कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि हुन थालेको छ।

फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको इरान युद्धपछि विभिन्न समयमा युद्धविरामका प्रयासहरू भए पनि ती स्थायी हुन सकेनन्। हालै भएको एउटा अन्तरिम सम्झौतामार्फत इरानलाई केही सहुलियत दिइएको भए पनि इरानले हर्म्युज जलडमरूमा आफ्नो सैन्य नियन्त्रण बलियो बनाउने प्रयास गरेपछि पुनः द्वन्द्व ब्युँतिएको हो।

तनावको सुरुवात तब भयो जब केही व्यापारिक जहाजहरूले इरानी चेतावनीलाई बेवास्ता गर्दै निर्धारित जलमार्ग परिवर्तन गरे। त्यसलगत्तै इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सले ती जहाजहरूमाथि आक्रमण गर्‍यो।

आक्रमणका कारण साइप्रसको झन्डा अंकित ‘एम/भी जीएफएस ग्यालेक्सी’ नामक कन्टेनर जहाजमा भीषण आगलागी भयो भने चालक दलका एक सदस्य बेपत्ता भएका छन्। इरानले यसलाई चेतावनीस्वरूप गरिएको सामान्य प्रहार बताए पनि अमेरिकाले यसलाई स्पष्ट र प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणको रूपमा लिएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रत्यक्ष निर्देशनमा अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) ले इरानविरुद्ध व्यापक जवाफी कारबाही सुरु गरेको छ। अमेरिकाले लगातार तीन रातसम्म हवाई र नौसैनिक आक्रमण गरी इरानका ३०० भन्दा बढी रणनीतिक ठेगानाहरू ध्वस्त पारेको छ।

अमेरिकी मिसाइल र बमको निशानामा इरानका मिसाइल लन्च प्याड, ड्रोन बेस, नौसैनिक अखडा, गोला-बारुद भण्डार र सञ्चार नेटवर्कहरू परेका छन्। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले बन्दर अब्बास, सिरिक, केसमु टापु, बुशहर र जास्क जस्ता तटीय तथा रणनीतिक सहरहरूमा ठुला विस्फोटहरू भएको पुष्टि गरेका छन्।

अमेरिकी आक्रमणको प्रतिशोधमा इरानले कडा रूपमा बैलिस्टिक मिसाइलहरू प्रहार गरेको छ। इरानले इतिहासमै पहिलो पटक जोर्डनमा रहेको अमेरिकी ‘मुवाफक सल्ती एयर बेस’ लाई निशाना बनाएको छ, जहाँ अत्याधुनिक एफ–३५ लडाकु विमानहरू तैनाथ छन्।

यसअघिका युद्धहरूमा सुरक्षित रहेको यस बेसमा यस पटक भने इरानी मिसाइलहरू लक्ष्यको निकै नजिक पुगेपछि खतराको सूचक साइरनहरू बजेका थिए। आईआरजीसीले जोर्डनकै प्रिन्स हसन एयर बेसमा रहेको अमेरिकी कमान्ड सेन्टर र एमक्यू–९ रीपर ड्रोन ह्याङ्गरहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिएको दाबी गरेको छ।

यसका साथै इरानले बहराइनमा रहेको अमेरिकी नौसेनाको पाँचौँ फ्लिटको मुख्यालय, कुवेत, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र ओमानमा रहेका अमेरिकी सैन्य क्याम्पहरूमा समेत एकैसाथ क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको छ। बहराइनस्थित अमेरिकी मुख्यालयबाट धुवाँको मुस्लो उडिरहेको देखिएकाले इरानी आक्रमण सफल भएको अनुमान गरिएको छ।

ओमानमा रहेको पेन्टागनको इन्धन भर्ने स्टेशनमा पनि इरानले अप्रत्याशित आक्रमण गरेको छ। इरानले यी सबै हमलाहरू अमेरिकाले गरेको तेस्रो रातको बमबारीको जवाफ भएको स्पष्ट पारेको छ। हाल इरानी वायुसेना युद्धका लागि आकाशमा सक्रिय छ भने राजधानी तेहरानमा हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली (एयर डिफेन्स सिस्टम) हरू तैनाथ गरिएका छन्।

विश्वको कुल तेल र ग्यास व्यापारको झन्डै एक तिहाइ हिस्सा ओगट्ने हर्मुज जलमार्ग इरानले बन्द गरेपछि विश्वव्यापी ऊर्जा सङ्कट गहिरिने निश्चित भएको छ। इरानी संसद्को राष्ट्रिय सुरक्षा समितिका प्रमुख इब्राहिम अजिजी र संसद्का सभामुख मोहम्मद बागेर गालिबाफले ‘इरानी व्यवस्था र नियम’ लागू नभएसम्म यो जलमार्ग खुला नहुने अडान लिएका छन्।

इरानले अब यस मार्गबाट गुज्रिने जहाजहरूबाट शुल्क (ट्याक्स) असुल गर्ने रणनीति बनाएको छ, जसको प्रतिवाद गर्दै अमेरिकाले ओमानको जलक्षेत्रबाट हुने दक्षिणी वैकल्पिक मार्गलाई प्रोत्साहन गरिरहेको छ।

यद्यपि तेलको मूल्य विगतको उच्च बिन्दु १२० डलर प्रतिब्यारेल भन्दा केही तल झरेको भए पनि यो नाकाबन्दी लम्बिएमा विश्व बजारमा महँगी अत्यधिक बढ्ने र समुद्री व्यापार ठप्प हुने विज्ञहरू बताउँछन्। यसको प्रत्यक्ष नकारात्मक असर नेपाल, भारत र चीन जस्ता तेल आयातमा निर्भर रहेका एसियाली मुलुकहरूलाई पर्नेछ।

इरानले यस युद्धमार्फत आफूलाई मध्यपूर्वको ‘क्षेत्रीय महाशक्ति’ का रूपमा स्थापित गर्न खोजेको छ। अमेरिका र इजरायलले आफ्ना मुख्य सैन्य उद्देश्यहरू पुरा गर्न नसकेकाले इरानले यस पटक लामो समयसम्म लड्ने रणनीति अपनाएको देखिन्छ।

अमेरिकी रक्षा सचिव पिट हेगसेथले इरानले गलत बाटो रोजेको र त्यसको ठुलो मूल्य चुकाउनुपर्ने बताएका छन् । अमेरिकाले नागरिक जहाजहरूको स्वतन्त्रता रक्षाका लागि इरानको सैन्य क्षमतालाई कमजोर बनाउने नीति लिएको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानी तेल बिक्रीमा दिइएको छुट फिर्ता लिँदै इरानमाथि अझ कडा आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएका छन् । अर्कोतर्फ, इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकामाथि नै युद्धविराम सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाउँदै आपसी समझदारी बिना कतार वा ओमानको मध्यस्थताले मात्र काम नगर्ने स्पष्ट पारेका छन् ।

यस द्वन्द्वले खाडी क्षेत्रका राजतन्त्रात्मक मुलुकहरूलाई गम्भीर सुरक्षा चुनौती खडा गरिदिएको छ। इरानले यस क्षेत्रमा आफ्नो पूर्ण वर्चस्व अर्थात् ‘प्याक्स इरानिका’ कायम गर्न चाहेको छ। इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता मोजतबा खामेनेईले आफ्ना पिता अयातुल्लाह अली खामेनेईको हत्याको बदला लिने सपथ खाएकाले इरान पछि हट्ने मुडमा देखिँदैन।

जोर्डन जस्ता देशहरूले दुवैतर्फका मिसाइलहरूलाई आकाशमै रोक्ने (इन्टरसेप्ट) प्रयास गरे पनि उनीहरू आफैँ चेपुवामा परेका छन्। सैन्य विज्ञहरूका अनुसार दुवै पक्ष पूर्ण युद्ध चाहँदैनन्, तर रणनीतिक असमझदारी र विश्वासको कमीका कारण यो सङ्घर्ष कुनै पनि बेला महाविनाशकारी युद्धमा परिणत हुन सक्छ। फिलहाल मध्यपूर्वको आकाश युद्धको बादलले घेरिएको छ र हर्म्युज जलमार्गको भविष्य अन्योलमा परेको छ।