नेपाल-भारत सम्बन्धको ऐतिहासिक पाटोलाई गहिरिएर नियाल्दा एउटा शाश्वत कूटनीतिक यथार्थ प्रस्ट देखिन्छ। शक्तिशाली छिमेकीको व्यवहार समय र परिस्थिति अनुसार परिवर्तनशील भए पनि उसको रणनीतिक उद्देश्य भने सधैँ स्थिर रहन्छ।

वर्षौंसम्मको कूटनीतिक दबाब, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप, नाकाबन्दी, सीमा विवाद, राजनीतिक इन्जिनियरिङ र असमान व्यवहारको लामो शृङ्खला बोकेको भारतले अचेल नेपालप्रति एक्कासि दर्शाउन थालेको अत्यधिक सद्भाव, रातो कार्पेट स्वागत, भव्य भोजन, मीठो बोली र असामान्य सम्मानले धेरै नेपालीलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ।

आम नागरिकको मनमा स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठ्छ-आखिर अहिले नै किन यो परिवर्तन देखियो र यसको भित्री रणनीतिक कारण के होला? ऐतिहासिक भोगाइहरूले भन्छन् कि नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध बिग्रेको भन्दा पनि शक्ति सन्तुलनको ठूलो खाडलका कारण उत्पन्न असमानता र थिचोमिचोले गर्दा सधैँ संशयको घेरामा रहने गरेको छ।

धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूको बुझाइमा भारतको यो पछिल्लो असाधारण मित्रता केवल सामान्य कूटनीतिक निरन्तरता नभएर उसको तत्कालीन रणनीतिक आवश्यकता हो। छिमेकीको यस्तो व्यवहारलाई बुझ्न सिक्किमको इतिहास र त्यहाँका तत्कालीन नेता ल्हेन्डुप दोर्जेको राजनीतिक उतारचढाव अत्यन्त सान्दर्भिक हुन आउँछ।

सन् १९७५ भन्दा अघि ल्हेन्डुप दोर्जे भारतका लागि कति प्रिय र सम्मानित थिए भन्ने कुरा छिपेको छैन। भारतले उनलाई भरपूर राजनीतिक संरक्षण र समर्थन दिएको थियो, तर जब सिक्किम विधिवत् रूपमा भारतमा विलय भयो, तब उनीप्रतिको व्यवहार नाटकीय रूपमा बदलियो।

पहिलेको त्यो सम्मान रातारात हरायो र उनी आफ्नै भूमिमा राजनीतिक रूपमा एक्लो र उपेक्षित बन्न पुगे। यस ऐतिहासिक घटनालाई नेपाली कूटनीतिक वृत्तले सधैँ एउटा बलियो चेतावनीका रूपमा लिने गरेको छ, जसले शक्तिशाली राष्ट्रको मित्रता आफ्नो निहित उद्देश्य पूरा नभएसम्म मात्र बढी प्रगाढ रहन्छ भन्ने कटु सत्य उजागर गर्दछ।

यही रणनीतिक परिदृश्यको पृष्ठभूमिमा नेपालका प्रधानमन्त्रीले हालै दिएको एउटा विवादास्पद अभिव्यक्ति राजनीतिक रूपमा निकै अर्थपूर्ण देखिन्छ। उनले भारतले मात्र नेपालको भूमि मिचेको नभई नेपालले पनि भारतको भूमि मिचेको भनी दिएको बयानलाई धेरैले भारतीय संस्थापनलाई सन्तुष्ट पार्ने र सम्बन्धलाई कृत्रिम रूपमा नरम देखाउने कूटनीतिक संकेत (पॉलिटिकल सिग्नलिङ) का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र सुस्ता जस्ता क्षेत्रमा भारतले एकपक्षीय रूपमा नेपाली भूमि मिचेको स्पष्ट इतिहास र नागरिक बुझाइ विपरीत प्रधानमन्त्रीबाट आएको “दुवै पक्षबाट गल्ती भएको” भन्ने आशयको सन्तुलित देखिन खोज्ने शैलीले भारतलाई त खुसी पार्न सक्ला, तर यसले नेपालीहरूको राष्ट्रिय भावना र स्वाभिमानमा भने गम्भीर चोट पुर्‍याएको छ।

वर्तमान समयमा भारत नेपालप्रति यति धेरै मित्रवत् देखिनुका पछाडि मुख्य गरी तीनवटा रणनीतिक कारणहरू जिम्मेवार देखिन्छन्। पहिलो कारण, चीनसँगको तीव्र भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा हो, जहाँ दुई उदयमान शक्ति राष्ट्रहरूको बीचमा रहेको नेपालको रणनीतिक अवस्थितिले गर्दा चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न भारतले नेपालसँगको सामीप्यता बढाउनु अनिवार्य भएको छ।

दोस्रो कारण, सन् २०१५ को अमानवीय नाकाबन्दीपछि नेपाली जनतामाझ भारतप्रति पैदा भएको तीव्र आक्रोश र बिग्रेको कूटनीतिक छविलाई सच्याउने उसको यो एउटा सचेत प्रयास पनि हो। तेस्रो कारण, नेपालको सत्ता राजनीतिमा आउने नयाँ वा उदीयमान नेताहरूलाई प्रारम्भिक चरणमै सम्मान, मिठास र ‘चकलेट कूटनीति’ को जालमा पारेर आफ्नो प्रभाव क्षेत्रभित्रै राखिराख्ने भारतीय संस्थापनको पुरानै रणनीति हो।

यी सबै घटनाक्रमबाट नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ भनेको छिमेकीको मधुर व्यवहार र क्षणिक लाभको प्रलोभनमा परेर आफ्नो दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई भुल्नु हुँदैन भन्ने नै हो। इतिहास साक्षी छ कि अचानक प्रकट हुने अत्यधिक मित्रताको गर्भमा कतै न कतै गहिरो कूटनीतिक स्वार्थ लुकेको हुन्छ।

सिक्किमको ऐतिहासिक परिणति, ल्हेन्डुप दोर्जेको दयनीय राजनीतिक अन्त्य र नेपाल-भारत सम्बन्धको विगतका उतारचढावहरूले नेपाललाई विनम्र र मर्यादित सम्बन्ध राख्दै आफ्नो रणनीतिक स्वायत्तता र सार्वभौमिकतामा कहिल्यै सम्झौता नगर्न सचेत गराउँछन्।

नेपालले छिमेकीका नीतिहरूमाथि न त अन्धविश्वास गर्नुपर्छ, न त विनाकारण अन्धअविश्वास नै पाल्नुपर्छ। बरु, इतिहासका घाउहरूलाई स्मरण गर्दै, वर्तमानको जटिल भू-राजनीतिलाई सूक्ष्म ढङ्गले बुझ्दै र भविष्यको हितलाई केन्द्रमा राखेर कूटनीतिक चातुर्यताका साथ अघि बढ्नु नै नेपालको सर्वोत्तम राष्ट्रिय मार्ग हो।