प्रगतिको निरन्तर अग्रगामी मोर्चामा जहाँ नवीनतालाई पुजिन्छ र युवापुस्तालाई प्रायः आदर्श बनाइन्छ, त्यहाँ हाम्रो मानवीय संरचनाको एक गहिरो खण्ड छायामा पर्ने जोखिममा छ- हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरू।

काठमाडौंका व्यस्त बजारदेखि पहाडी भेगका खेतबारीसम्म फैलिएको नेपाली भू-भागमा प्रवाहित आधुनिकताको तीव्र धारासँगै हाम्रो सांस्कृतिक आधार र जेठो पुस्ताप्रतिको अगाध श्रद्धा क्षय हुने जोखिम बढेको छ।

हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरू केवल व्यवस्थापन वा हेरचाह गरिनुपर्ने जनसाङ्ख्यिकी मात्र होइनन्; उनीहरू त हाम्रो संस्कृतिको जीवित पुस्तकालय, संस्कारका मूर्त रूप र हाम्रो राष्ट्रको ऐतिहासिक यात्राका जीवन्त साक्षी हुन्। नयाँ, द्रुत र युवा केन्द्रित आधुनिक संसारमा हाम्रा वरिष्ठहरूलाई उपेक्षा गर्नु भनेको शताब्दीऔँदेखि हामीलाई पोषित गर्दै आएको ज्ञानको मूल स्रोतसँगको सम्बन्ध विच्छेद गर्नु हो।

तैत्तिरीयोपनिषद्को कालातीत संस्कृत सूत्रले भन्दछ- ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव’ अर्थात् आफ्ना आमा, बुबा, गुरु र अतिथिलाई भगवान्‌का रूपमा व्यवहार गर। यसले नेपाली समाजको आत्मा र हाम्रो अद्वितीय पहिचान हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकलाई कसरी सम्मान गर्छौँ भन्ने कुरासँग अटुट रूपमा जोडिएको स्पष्ट पार्छ।

हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरूले प्रतिनिधित्व गर्ने मूल्यमान्यताहरू नै हाम्रो सामाजिक संरचनालाई बलियो बनाउने आधार हुन्। परिवर्तनको ठूलो युगका साक्षी बनेका उनीहरू राणा शासनदेखि लोकतन्त्रसम्म र एकाङ्गीपनदेखि वैश्वीकरणसम्मको यात्रामा सहनशीलता र सन्तोषका उदाहरण हुन्।

उनीहरूको जीवन सत्यता र कर्तव्यनिष्ठाको जीवित प्रमाण हो, जुन सयौँ परिवारमा पालिएका र जीवनका अनिवार्य सङ्घर्षद्वारा खारिएका मूल्यहरू हुन्। उनीहरू हाम्रा मौखिक परम्परा, वीरबल वा मुनामदन जस्ता लोककथा तथा हामीलाई जातीय र आध्यात्मिक जरासँग जोड्ने रीतिरिवाजाका प्राथमिक वाहक हुन्।

‘घरमा बाबुभन्दा ठूलो धन के हुन्छ?‘ भन्ने सामान्य नेपाली उखान केवल भनाइ मात्र नभई एउटा आधारभूत सामाजिक सिद्धान्त हो। यसले ज्येष्ठ नागरिकलाई स्थिरताको आधारशीला, व्यावहारिक ज्ञानको भण्डार तथा व्यावहारिक सुझावदेखि विवाद समाधानसम्मको बलियो खम्बाका रूपमा चिनाउँछ, जसको मूल्य कुनै पनि वस्तुसँग तुलना गर्न सकिँदैन। दार्शनिक जर्ज सन्तायानाले भनेका छन्- “कुनै पनि संस्कृति सधैँ आफ्नो अतीतको स्मरण र आफ्ना वरिष्ठहरूको सम्मानद्वारा ताजा र नवीकृत हुन्छ।” यो सत्य नेपाली सन्दर्भमा झनै गहिरो गरी प्रतिध्वनित हुन्छ, जहाँ संस्कृति नै हाम्रो सामूहिक सम्पदा हो।

हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरूको सेवा र आदर गर्ने अवधारणा, निःस्वार्थ समर्पण र श्रद्धापूर्ण भक्तिको व्यावहारिक प्रयोग हो। यसको अर्थ उनीहरूका कथा र अनुभव सुन्नु, पारिवारिक मामिलामा उनीहरूको सल्लाह लिनु तथा उनीहरूको शारीरिक सुविधा र चिकित्साजन्य हेरचाह सुनिश्चित गर्नु हो।

तथापि, वर्तमान नेपालमा भइरहेका सामाजिक रूपान्तरण, सहरी पलायन, एकल परिवारको विस्तार र जीविकोपार्जनको निरन्तर खोजीले यस परम्परागत पारिवारिक ढाँचालाई अप्ठ्यारोमा पारेको छ। धेरै गाउँहरूमा सुनिने मार्मिक विलाप छ- “छोराछोरी त सहर वा विदेश गए, बुबाआमा मात्र घरमा रहे।”

यहाँ परिवारको भूमिका निर्णायक रहन्छ, जसलाई प्रविधि, नियमित भेटघाट र साझा वित्तीय योजनाका माध्यमबाट पुनर्गठित गरिनुपर्छ। तथापि, परिवार एक्लैले यो सम्पूर्ण दायित्व बोक्न सक्दैन; यसलाई सहयोगी सामाजिक ढाँचाद्वारा सुदृढ गरिनुपर्छ। एक न्यायपूर्ण र कल्याणकारी नेपालले हेरचाहको मजबुत पारिस्थितिक तन्त्र— घर, सरकार र समाजलाई समावेश गर्ने सहकार्यात्मक मोडेल निर्माण गर्नुपर्छ।

सरकारी नीतिहरूले प्रतीकात्मकताभन्दा माथि उठेर ठोस संरचनागत आधार प्रदान गर्नुपर्छ। यसको अर्थ केवल छनोटपूर्ण सामाजिक सुरक्षा भत्ताहरू बढाउनु मात्र होइन, बरु सबै प्रदेशहरूमा सर्वव्यापी पेन्सन योजना, किफायती स्वास्थ्य सेवा र दुर्व्यवहारविरुद्ध कडा कानुन बनाउनु हो।

सहरी योजनाले पहुँचयोग्यतालाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ भने ग्रामीण पूर्वाधारले ज्येष्ठ नागरिकको सहज गतिशीलता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यस कार्यमा समुदाय, गुठी, धार्मिक समूह र युवा क्लबहरूको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई केवल शारीरिक असक्तता वा कमजोरीको दृष्टिले मात्र हेर्नु राष्ट्रिय मानवीय पूँजीको विनाशकारी बर्बादी हो। समाजको विकासलाई उत्प्रेरित गर्न उनीहरूसँग रहेको सम्भावना अपार छ। सेवानिवृत्त शिक्षक, इन्जिनियर, किसान, चिकित्सक र कालिगडका रूपमा उनीहरू विशाल अनुभव र ज्ञानका भण्डार हुन्।

औपचारिक ‘गुरु-शिष्य’ वा ‘मेन्टरसिप’ कार्यक्रमहरूले सेवानिवृत्त पेसेवरहरूलाई युवा उद्यमी र विद्यार्थीहरूसँग जोड्न सक्छन्। उनीहरूको गहिरो अनुभवले उनीहरूलाई अमूल्य अभिभावक र मार्गदर्शक बनाउँछ। कथावाचक र सांस्कृतिक संवाहकका रूपमा विद्यालयहरूमा अमूर्त सम्पदाको संरक्षण गर्न र राष्ट्रिय पहिचानलाई बढावा दिन उनीहरूको उपस्थिति अनिवार्य छ।

सामुदायिक विवादहरूमा सम्मानित मध्यस्थकर्ताका रूपमा ‘जेठो बुबा’ वा ‘ठूलो मान्छे’को परम्परागत अवधारणालाई स्थानीय शासन सुदृढ गर्न पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। स्थानीय पालिकाहरूमा सल्लाहकार, स्थानीय अभिलेखागारका संरक्षक र विद्यालयहरूमा मित्रवत् परामर्शदाताका रूपमा उनीहरूका लागि संरचित भूमिकाहरू सिर्जना गरिनुपर्छ।

अन्ततः, हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरू ज्योतिका त्यस्ता स्तम्भहरू हुन्, जसले उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्ने बाटो देखाउँछन्। उनीहरूलाई सम्मान गर्नु भनेको हाम्रो आफ्नै अतीतलाई सम्मान गर्नु र हाम्रो भविष्यलाई सुरक्षित बनाउनु हो।

उनीहरू हाम्रो गौरवशाली इतिहासका रक्षक र हाम्रो आशापूर्ण भविष्यका कोमल मार्गदर्शक हुन्। उनीहरूको सहनशीलता, सत्यता र सम्बन्धप्रतिको निष्ठा आधुनिक जीवनको विखण्डन र हतारका लागि ओषधिसमान छन्। उनीहरूलाई सम्मान गर्नु र अपनत्व दिनु समाजको अन्तिम नैतिक कर्तव्य हो।

हामीले दृढ सङ्कल्पका साथ उनीहरूलाई हाम्रो सामुदायिक जीवनको केन्द्रभागमा फर्काउनुपर्छ र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको ज्ञानको भण्डारलाई पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। हाम्रा वरिष्ठ नागरिकहरूका जीवित पुस्तकालयहरू सधैँ खुला रहुन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गरौं।

उनीहरूका ज्ञानरूपी पृष्ठहरू पल्टाउँदै उनीहरूका अनुभव र कथाहरूले अगाडिको बाटोलाई उज्यालो बनाइरहुन्। किनभने, एक राष्ट्रका रूपमा हाम्रो प्रगतिको मापन हाम्रा भवनहरूको उचाइमा मात्र होइन, हामीलाई निर्माण गर्ने अग्रजहरूप्रतिको हाम्रो सम्मानको गहिराइमा मापन हुनेछ। समग्रमा, ज्येष्ठ नागरिकहरूको सम्मान र ज्ञानको सदुपयोग गर्नु नै सम्पूर्ण समाजको परम कर्तव्य हो।