संस्कृत वाङ्मयमा भनिएको छ-मौनं हि महानां जयः, मौनमेव परं साधनम्। अर्थात, महान् मानिसहरूको वास्तविक शक्ति उनीहरूको मौनतामा अन्तरनिहित हुन्छ। केही नबोलेरै संसारमा धेरै कुरा जित्न सकिन्छ, किनकि मौनता आफैँमा एक उच्च साधना र आत्मानुशासनको सर्वोत्तम रूप हो।

तर, जब हामी लोकतान्त्रिक जीवनपद्धति र यसको व्यावहारिक संरचनाको चर्चा गर्छौं, त्यहाँ राष्ट्रिय नेताको आवाजलाई प्रायः एउटा उज्यालो दियोका रूपमा परिकल्पना गरिन्छ।

त्यो यस्तो दियो हो, जसले अनिश्चितताका अँध्यारा गल्लीहरूलाई उज्यालो पार्ने, बदलिँदो राजनीतिक हावाहुरीमा नागरिकलाई स्पष्ट मार्गदर्शन गर्ने र विश्व समुदायलाई राष्ट्र हरदम सजग र सचेत छ भन्ने बलियो संकेत दिने गर्दछ।

राज्य सञ्चालनको सन्दर्भमा सार्वजनिक भाषण केवल एक सामान्य राजनीतिक क्रिया मात्र होइन, यो त नागरिक र सरकारबीच भरोसा जगाउने एउटा महत्त्वपूर्ण अनुष्ठान हो, जुन शासन र जनताबीचको आत्मिक श्वासले बुनेको एउटा बलियो पुलसमेत हो।

यस्तो अवस्थामा जब देशको सर्वोच्च कार्यकारी पदमा आसिन प्रधानमन्त्रीले सार्वजनिक रूपमा बोल्न कम रुचाउँछन्, तब त्यो मौनता स्वयंमा एउटा ठूलो अध्ययन र अनुसन्धानको विषय बन्न पुग्छ। यो राजनीतिक सिद्धान्त र मानवीय संवेदनशीलताका अनेकौँ सूक्ष्म तहहरू मिसिएर बनेको एउटा गहिरो प्रश्न पनि हो।

हामीलाई विगत फागुन २१, २०८२ सालको निर्वाचनले दिएको नवीन आशा र त्यसलगत्तै चैत १३, २०८२ मा गठन भएको नयाँ मन्त्रिपरिषद्ले जगाएको व्यापक उत्साह-यी दुवै ऐतिहासिक घटनाक्रमले राष्ट्रको मनोभूमिमा नयाँ सम्भावना र विकासको उज्यालो रेखा कोरेका थिए, जसको पृष्ठभूमिमा यो विमर्श अघि बढेको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, “नेतृत्वमा कहिलेकाहीँ मौनता नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्छ, किनकि मौनले पनि आफ्नो विशेष भाषा बोल्छ, र सचेत जनताले त्यो मौनताको भाषालाई गहिराइका साथ बुझ्छन्।”

तर अर्कोतर्फ, हालैका दिनमा संसदभित्र प्लेकार्ड देखाएर प्रदर्शन गरिएका अशोभनीय दृश्यहरू र अराजक प्रवृत्तिका कारण सिंगाे विश्वले नेपालको संसदीय परिपक्वतामाथि प्रश्न उठाउँदै हाँस्ने स्थिति समेत सिर्जना भएको छ।

सार्वजनिक सञ्चारलाई लोकतान्त्रिक नेतृत्वको मुटुको धड्कनजस्तै मानिन्छ। नेताले व्यक्त गर्ने यिनै आश्वस्त पार्ने शब्दहरूका मार्फत सरकारहरूले जनतामा व्याप्त अनेकौं चिन्ता र संशयलाई शान्त पार्छन्, आफ्नो राष्ट्रिय उद्देश्य स्पष्ट गर्छन् र सामूहिक सामाजिक चेतनामा आफ्नो बलियो उपस्थिति पुष्टि गर्छन्।

तर, जब राज्यको त्यो सर्वोच्च आवाज क्षीण वा मौन हुन्छ, तब आम नागरिकहरूले “कुनै अँध्यारो कोठामा परिचित वस्तुहरू छामछाम छुमछुम गरेझैँ” महसुस गर्न सक्छन्-जहाँ उनीहरू दिशाको अनुमान त गर्न सक्छन् तर ठोस स्पष्टताका लागि निरन्तर तड्पिरहेका हुन्छन्।

शैक्षिक एवं प्राज्ञिक दृष्टिले हेर्दा, राज्य प्रमुखको यस्तो प्रकारको मौनता स्थापित कार्यकारी मान्यता र परम्परागत लोकतान्त्रिक परिपाटीबाट एक किसिमको विचलन हो-जसले विश्लेषकहरूलाई नेतृत्वशैलीका गहिरा र अन्तर्निहित धाराहरू बुझ्नका लागि आमन्त्रण गर्दछ।

सार्वजनिक रूपमा सञ्चार गर्न देखिने यस्तो अनिच्छा व्यक्तिको निजी स्वभाव, अन्तर्मुखी प्रकृतिका कारण वा रणनीतिक सावधानी अपनाउने राजनीतिक सोचबाट उत्पन्न हुन सक्छ। व्यावसायिक वा प्रशासनिक वातावरणमा, सार्वजनिक भाषणप्रति सहज महसुस नगर्ने व्यक्तिहरूले प्रायः लेखिएका आधिकारिक शब्द वा वक्तव्यमार्फत आफ्ना विचारहरू निकै सशक्त रूपमा व्यक्त गर्ने गर्दछन्।

तर जब यस्तो अन्तर्मुखी वा मौन रहने प्रवृत्ति राष्ट्रिय नेतृत्वको शीर्ष तहसम्म पुग्छ, तब यसको प्रभाव व्यक्तिगत सहजता वा प्राथमिकताको दायराभन्दा धेरै परसम्म फैलिन्छ। प्रधानमन्त्रीको मौनता सधैँ प्रतीकात्मक र बहुअर्थी हुन्छ-जसलाई समाजका विभिन्न तप्काले आ-आफ्नै ढङ्गले व्याख्या गर्छन्। कसैका लागि यो उच्च संयमताको प्रतीक देखिन सक्छ, कसैका लागि जनता र नेतृत्वबीचको दूरी त कसैका लागि भविष्यप्रतिको अनिश्चितता जस्तो प्रतित हुन सक्छ।

कूटनीतिको क्षेत्रमा त बोलेका शब्दहरू नै राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्ध निर्धारण गर्ने दिशा-निर्देशक कम्पास हुन्। राष्ट्रप्रमुखको एउटै परिपक्व भाषणले अन्तर्राष्ट्रिय मित्रतालाई थप मजबुत बनाउन सक्छ, देशको परराष्ट्र नीति र उद्देश्य स्पष्ट पार्न सक्छ, वा क्षेत्रीय अशान्तिको पानीलाई शान्त पार्न सक्छ।

जब शीर्ष नेतृत्वबाट यस्ता कूटनीतिक संकेत र अभिव्यक्तिहरू न्यून हुन्छन्, तब विदेशी साझेदार एवं मित्रराष्ट्रहरू “बादलले छोपिएको चन्द्रमाको मधुरो प्रकाशमा यात्रा गरेझैँ” महसुस गर्न सक्छन्-जहाँ उनीहरू स्पष्ट प्रकाश पाउनुको सट्टा केवल अनुमान र संशयमा भर पर्न बाध्य हुन्छन्। यसरी हेर्दा, नेतृत्वको कोमल मौनताले पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र कूटनीतिक सम्बन्धहरूमा लामो समयसम्म एउटा छायाँ पारिरहन सक्छ।

तर, इतिहासको पाना पल्टाएर हेर्ने हो भने नेतृत्व सधैँ एउटै एकल धुनमा मात्र बज्दैन, यो त विविध वाद्यवादन र सुरहरूको समिश्रण हो। विश्व इतिहासमा केही यस्ता नेताहरू पनि भएका छन् जसले निकै बिस्तारै र कम बोल्ने गर्थे, किनकि उनीहरूको मान्यता हुन्थ्यो- “सत्यताको जगमा बोकिएको एउटा सानो फुसफुसाहट पनि विचारहीन चर्को आवाजभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्छ र जनमानसमा अमिट छाप छोड्छ।”

कतिपय नेताहरूले समकालीन मिडियाको तीव्र र आक्रामक युगमा आफ्ना शब्दहरूको गलत व्याख्या वा बङ्ग्याइने जोखिमबाट जोगिनका लागिसमेत रणनीतिक रूपमा मौनतालाई एउटा बलियो हतियारका रूपमा प्रयोग गर्छन्, जहाँ शब्दहरू स्थिर हुन नपाउँदै विकृत हुने डर रहन्छ।

त्यसैले, सबैभन्दा अँध्यारो र बाक्लो बादलभित्र पनि आशाको एउटा उज्यालो किरण अवश्य देखिन सक्छ-यदि नेतृत्वको यो मौनतालाई सरकारका नीतिगत स्पष्टता, कार्यसम्पादनको निरन्तरता र संस्थागत पारदर्शिताले उचित ढङ्गले सन्तुलित र परिपूरक गर्न सक्छ भने।

अन्ततः  कम बोल्ने वा मौन रहने प्रधानमन्त्रीको कार्यसम्पादनको प्रभावकारिता उहाँको मौनतालाई घेरेर उभिएको समग्र सञ्चार संरचना र सचिवालयको दक्षतामा निर्भर गर्दछ।

यदि सरकारका तर्फबाट जारी हुने लिखित वक्तव्यहरू, विचारपूर्ण र नियमित प्रेस ब्रीफिङहरू तथा विश्वसनीय प्रवक्ताहरूले राज्यका गतिविधिबारे सञ्चारमाध्यम र जनतालाई निरन्तर स्थिर प्रकाश प्रदान गरिरहन्छन् भने, नेताको मन्द वा मधुरो आवाजले पनि राष्ट्रलाई अत्यन्तै गरिमापूर्ण र मर्यादित ढङ्गले सही मार्गमा डोर्‍याउन सक्छ।

तर, यसको विपरित यदि नेतृत्वको लामो मौनताले नागरिकहरूलाई सूचनाको अभावमा दिशाहीन र भ्रमित बनाउँछ भने, यो केवल एउटा शैलीगत विकल्प मात्र नरहेर सुशासन र राज्य सञ्चालनकै लागि एउटा गम्भीर चुनौती बन्न पुग्दछ।

निचोडमा, लोकतान्त्रिक नेतृत्वको मूल्यांकन भाषणको सङ्ख्या वा अभिव्यक्तिको आवृत्तिले होइन, बरु दूरदृष्टिको स्पष्टता र सोही अनुसारको ठोस कार्यदिशाले परिभाषित गर्छ। आवाज उच्च होस् वा मन्द, राष्ट्र र आम नागरिकले आफ्नो नेतृत्वको मुटुको धड्कन र उपस्थितिको राप महसुस गर्नैपर्छ।

तसर्थ, कम बोल्ने स्वभाव भएका प्रधानमन्त्रीले यो कुरा हरहालतमा सुनिश्चित गर्नुपर्छ कि उहाँको मौनता कुनै शून्यता वा खालीपनको संकेत होइन-बरु त्यो त राष्ट्रिय हितका गहिरा अर्थ, आपसी विश्वास र कार्यप्रगतिको उज्यालो किरणले भरिएको एउटा यस्तो ऊर्जावान स्थान हो, जहाँ राजनीतिक र सामाजिक बादलहरू जतिसुकै बाक्लिएर आए पनि जनतामाझ आशाको चमक कहिल्यै हराउने छैन।

निष्कर्ष

प्रत्यक्षतर्फ १२५ सिट र समानुपातिकतर्फ ५७ सिटसहित कुल २७५ सदस्यीय संघीय संसदमा १८२ सिटको अत्यन्तै शक्तिशाली र प्रभावशाली बहुमतको उपस्थिति बनाएका सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यूको यो प्रारम्भिककालीन सार्वजनिक मौनताले-कुनै अँध्यारो सुरुङभित्र रुमल्लिएका मानिसहरूले आशाका उज्याला किरणहरू उत्सुकतापूर्वक खोजिरहेजस्तै-अहिले आम नेपाली जनतामाझ व्यापक चिन्ता, कौतुहलता, अनेकौँ जिज्ञासा र एक किसिमको गहिरो प्रतीक्षाको छायाँ फैलाएको प्रष्ट देखिन्छ।

यो मौनतालाई शासकीय गतिशीलता र पारदर्शी सञ्चारमार्फत छिट्टै तोडेर जनताको भरोसालाई पुनर्जागृत गर्नु नै आजको प्रमुख आवश्यकता हो।