काठमाडौं । अहिलेसम्म विमान उडाउनुको अर्थ आकाशमा हजारौँ लिटर इन्धन खपत गर्नु भन्ने बुझिन्थ्यो। तर अब यो कथा बदल्ने प्रयास भइरहेको छ। अमेरिकामा पहिलो पटक यस्तो विमान आकाशमा पुगेको छ, जुन इन्धन (फ्युल) ले नभई ब्याट्रीको शक्तिले उड्छ। यसको २७ मिनेटको परीक्षण उडानमा बिजुलीको खर्च जम्मा ५ डलर (करिब ६७० नेपाली रुपैयाँ) मात्र आएको छ। यो परीक्षणलाई हवाई उड्डयनको क्षेत्रमा एउटा ठूलो ‘गेम चेन्जर’का रूपमा हेरिएको छ।

अमेरिकी स्टार्टअप ‘हर्ट एरोस्पेस’ ले हालै आफ्नो अल-इलेक्ट्रिक (पूर्ण विद्युतीय) विमान ‘एक्स १’ को पहिलो उडान सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको छ। यसलाई विश्वकै सबैभन्दा ठूलो विद्युतीय एयरक्राफ्ट भनिएको छ, जसले पहिलो पटक अगस्ट १२ मा न्यु योर्कको प्लाट्सबर्ग इन्टरनेसनल एयरपोर्टबाट उडान भरेको थियो। २७ मिनेटको यस परीक्षण उडानमा विमान १,१०० फिटको उचाइसम्म पुगेर सफलतापूर्वक अवतरण (ल्यान्ड) गरेको थियो।

हर्ट एरोस्पेस एक्स १ को आकार कुनै सानो निजी विमानजस्तो मात्र छैन। यसको चौडाइ (पङ्खाको लम्बाइ) करिब १०६ फिट छ भने अगाडिको चुच्चो देखि पछिल्लो भाग (पुच्छर) सम्मको लम्बाइ ७६ फिट रहेको छ। उडान भर्ने (टेकअफ) समयमा यसको तौल २५,००० पाउन्ड (११,३४० किलोग्राम) भन्दा बढी थियो। यति धेरै तौल भए तापनि यो विमान पूर्ण रूपमा ब्याट्रीबाट चल्ने इलेक्ट्रिकल पावरट्रेनको सहारामा हावामा उडेको थियो।

पहिलो उडानका क्रममा हर्ट एरोस्पेस एक्स १ ले कुल २७ मिनेटसम्म आकाशमा उडान भरेको थियो। यस क्रममा विमान करिब १,१०० फिटको उचाइसम्म पुगेको थियो। विद्युतीय पावरट्रेनले उडानका क्रममा १ मेगावाटभन्दा बढी ऊर्जा प्रदान गरेको थियो। कम्पनीका अनुसार सम्पूर्ण परीक्षण उडानमा प्रयोग भएको बिजुलीको बिल जम्मा ५ डलर (नेपाली रूपान्तरण गर्दा करिब ६७० रुपैयाँ) मात्र आएको छ।

विद्युतीय विमानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता वातावरणीय प्रदूषण घटाउनु मात्र होइन, यसका माध्यमबाट एयरलाइन्सहरूको सञ्चालन खर्च घटाउने प्रयास पनि भइरहेको छ। आजकालका एयरक्राफ्टहरू सञ्चालन गर्न निकै खर्चिलो हुन्छ। छोटो दूरी तय गर्न पनि यी विमानहरूमा हजारौँ लिटर इन्धन स्वाहा हुन्छ। इन्धनको खर्च घटाउन नेपाल तथा भारतजस्ता देशहरूले उड्डयन इन्धनमा सम्मिश्रण को बाटो खोजिरहेका छन्, ताकि सञ्चालन खर्च र जीवाश्म इन्धन (फसिल फ्युल) माथिको निर्भरता कम गर्न सकियोस्।

तर, यो अल-इलेक्ट्रिक पावरट्रेनयुक्त हर्ट एरोस्पेस एक्स १ मा भने त्यस्तो समस्या छैन। यसमा ठूलो ब्याट्री प्याक र हेभी इलेक्ट्रिक मोटर राखिएको छ, जसले कम खर्चमा बिजुलीबाट ब्याट्री चार्ज गर्छ। आउने समयमा यस प्रविधिको मद्दतले उड्डयन क्षेत्रको एउटा ठूलो खर्च कम गर्न सकिने कम्पनीको विश्वास छ, जसको प्रत्यक्ष लाभ सर्वसाधारणले पनि पाउनेछन्।

एरोस्पेसको गति यहाँ विद्युतीय विमानमै रोकियोस् भन्ने छैन। कम्पनीको वास्तविक लक्ष्य इएस-३० नामको हाइब्रिड-इलेक्ट्रिक विमान तयार पार्नु हो। कम्पनीको दाबीअनुसार यो विमानले क्षेत्रीय (रिजनल) एयरलाइन्सहरूको सञ्चालन लागत ४० प्रतिशतभन्दा बढीले घटाउन सक्छ। अर्थात्, छोटो दूरीका उडानहरूमा एयरलाइन्सका लागि यो प्रविधि निकै महत्त्वपूर्ण साबित हुन सक्छ।

एइस-३० एउटा हाइब्रिड-इलेक्ट्रिक विमान हुनेछ। यसमा एकैसाथ ३० जना यात्रुलाई उनीहरूको सामानसहित बोक्न सकिनेछ। खास कुरा के छ भने, यसमा परम्परागत इन्धनबाट चल्ने इन्जिनका साथसाथै ठूलो इलेक्ट्रिक मोटर पनि हुनेछ। यी दुवै पावरट्रेनले एकसाथ काम गर्नेछन् र कम्पनीका अनुसार यो विमानले पूर्ण ट्याङ्क इन्धन र पूर्ण रूपमा चार्ज गरिएको ब्याट्रीको साथमा करिब ५०० माइल (८०४ किमी) सम्मको दूरी तय गर्न सक्नेछ। यस हाइब्रिड एयरक्राफ्टलाई केवल इलेक्ट्रिकल मोडमा मात्र पनि उडाउन सकिनेछ। केवल इलेक्ट्रिकल पावरको साथमा यस एयरक्राफ्टले करिब १२५ माइल (२०१ किमी) सम्मको यात्रा तय गर्न सक्ने कम्पनीले जनाएको छ।

ब्याट्री सकिएपछि यसलाई पुनः चार्ज गर्न पनि धेरै समय लाग्ने छैन। ब्याट्रीलाई पुनः प्रयोगका लागि तयार पार्न करिब ३० मिनेटको चार्जिङ समय लाग्ने कम्पनीको दाबी छ। यही कारणले गर्दा हर्ट एरोस्पेसले यसलाई छोटो दूरीका क्षेत्रीय उडानहरूका लागि सम्भावित ‘गेमचेन्जर’का रूपमा हेरिरहेको छ।

हर्ट एरोस्पेस एक्स १ को काम सोझै यात्रु बोकेर उडान भर्नु होइन। यसको प्रयोग भविष्यमा आउने इएस-३० हाइब्रिड एयरक्राफ्टका लागि आवश्यक प्रविधिलाई परीक्षण (टेस्ट) गर्नमा गरिनेछ। कम्पनीले एक्स १ मार्फत इलेक्ट्रिकल पावरट्रेन, एरोडाइनामिक्स र विमानको उडान क्षमता जस्ता महत्त्वपूर्ण कुराहरूको जाँच गरिरहेको छ।