काठमाडौं । सामाजिक सञ्जाल (सोसल मिडिया) हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको छ। बिहान उठ्ने बित्तिकै इन्स्टाग्राम खोल्नु होस् वा फेसबुकमा साथीभाइ र परिवारको खबर लिनु, करोडौँ मानिसहरू दिनहुँ यी प्लेटफर्महरू प्रयोग गर्छन्। तर अहिले अमेरिकामा तिनै सोसल मिडिया कम्पनीहरूविरुद्ध सर्वसाधारणको आक्रोश बढ्दै गएको देखिएको छ।

हालै सार्वजनिक भएको ‘रोयटर्स/इप्सोस’ को नयाँ सर्वेक्षणमा ६१ प्रतिशत अमेरिकीहरूले सोसल मिडिया कम्पनीहरूमाथि सरकारले अझ कडा निगरानी राख्नुपर्ने बताएका छन्। यति मात्र होइन, ६६ प्रतिशत मानिसहरू १६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई सोसल मिडियाबाट टाढा राख्न कम्पनीहरूका लागि उमेर प्रमाणीकरण अनिवार्य गरिनुपर्ने पक्षमा उभिएका छन्।

रोयटर्स/इप्सोसको यो सर्वेक्षण ४,५०५ जना अमेरिकी नागरिकहरूबिच गरिएको थियो, जसमा करिब २ प्रतिशतको ‘मार्जिन अफ एरर’ (त्रुटि सीमा) रहेको छ। सर्वेक्षणमा सहभागी ६१ प्रतिशत मानिसहरूले सोसल मिडिया कम्पनीहरूमाथि कडा सरकारी निगरानीको माग गरेका छन्। चाखलाग्दो कुरा के छ भने यो सोच कुनै एउटा राजनीतिक दलमा मात्र सीमित छैन; ७१ प्रतिशत डेमोक्र्याट र ६२ प्रतिशत रिपब्लिकनहरूले कडा निगरानीको समर्थन गरेका छन्।

सबैभन्दा बढी चिन्ता बालबालिकालाई लिएर देखिएको छ। ६६ प्रतिशत मानिसहरूले सोसल मिडिया कम्पनीहरूले १६ वर्षभन्दा मुनिका प्रयोगकर्ताहरूको उमेर अनिवार्य रूपमा जाँच्नुपर्ने कानुनको समर्थन गरेका छन्। रिपब्लिकनहरूमा यसको समर्थन ७४ प्रतिशत र डेमोक्र्याटहरूमा ६९ प्रतिशत रहेको छ। अर्थात्, बालबालिकालाई सोसल मिडियाको दुष्प्रभावबाट जोगाउने मुद्दाले अमेरिकाका दुवै राजनीतिक धारलाई एकै ठाउँमा ल्याइरहेको छ।

सर्वेक्षणको अर्को तथ्याङ्क अझै चकित पार्ने खालको छ। ८५ प्रतिशत अमेरिकीहरूको मान्यता छ कि सोसल मिडिया बालबालिकाका लागि लत बन्न सक्छ। करिब त्यति नै ठूलो सङ्ख्याले यसको प्रयोग बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्ने बताएका छन्।

अर्कोतर्फ, सोसल मिडिया मन पराउनेहरूको सङ्ख्या पनि धेरै छ। ७० प्रतिशत मानिसहरूले यी प्लेटफर्महरूमा समय बिताउनु आफूलाई रमाइलो लाग्ने बताएका छन् भने ५२ प्रतिशत मानिसहरूले आफूहरूले सोसल मिडियामा आवश्यकताभन्दा बढी समय बिताउने गरेको स्वीकार गरेका छन्।

अर्थात्, समस्या मानिसहरूले फेसबुक वा इन्स्टाग्राम प्रयोग नै गर्न नचाहनु होइन। मुख्य समस्या भनेको मानिसहरू यी कम्पनीहरूमाथि केही नियम-कानुन लागू होस् भन्ने चाहन्छन्— खास गरी जब कुरा बालबालिकाको सुरक्षाको आउँछ।

यो सर्वेक्षण यस्तो समयमा आएको छ, जब मेटा कम्पनीमाथि अमेरिकामा कानुनी दबाब तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। हालै न्यु मेक्सिकोको एउटा अदालतले मेटालाई ५६७ मिलियन डलर भुक्तानी गर्न आदेश दिएको छ। यो रकम युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्य सुधारसँग सम्बन्धित कामहरूका लागि प्रयोग गरिनेछ। यसअघि यसै मामिलामा मेटामाथि ३७५ मिलियन डलरको जुरी जरिवाना लगाइएको थियो। दुवै जोड्दा यस मामिलामा कम्पनीको कुल वित्तीय दायित्व करिब ९४२ मिलियन डलर पुगेको छ।

न्यु मेक्सिकोका न्यायाधीश ब्रायन बिडसिडले मेटाका फेसबुक र इन्स्टाग्रामको डिजाइन तथा बालबालिकाको सुरक्षालाई लिएर गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। अदालतले मेटालाई धेरै परिवर्तनहरू गर्न आदेश दिएको छ। जसमा बालबालिकाको उमेरको प्रभावकारी जाँच, नाबालिगहरूका लागि प्रयोगको निश्चित सीमा, राति र विद्यालय समयमा नोक्सानदायक ‘नोटिफिकेसन’ हरू बन्द गर्ने र केही मामिलामा अभिभावकको अनुमति अनिवार्य गर्ने जस्ता कुराहरू समावेश छन्। मेटा भने यस फैसलेविरुद्ध पुनरावेदन (अपील) गर्ने तयारीमा छ।

यस मामिलामा अर्को खास कुरा के छ भने अदालतले मेटाका प्लेटफर्महरूलाई कुनै एउटा बच्चालाई मात्र नोक्सान पुर्‍याउने साधनका रूपमा नहेरी, व्यापक रूपमा समाजमै असर पार्ने समस्याका रूपमा हेरेको छ। रोयटर्सका अनुसार न्यायाधीशले मेटाको ‘एप डिजाइन’ लाई लिएर निकै कडा रुख अपनाएका छन्। यद्यपि अदालतको यो आदेश प्रत्यक्ष रूपमा न्यु मेक्सिकोमा मात्र लागू हुन्छ, तर त्यहाँका आटोर्नी जनरलले यो फैसला अन्य राज्यहरूका लागि पनि एउटा नजिर (उदाहरण) बन्न सक्ने बताएका छन्।

यसको अर्थ भोलि नै फेसबुक वा इन्स्टाग्राम बन्द भइहाल्छन् भन्ने होइन। बरु आउने समयमा यी प्लेटफर्महरूमा उमेर प्रमाणीकरण र बाल सुरक्षासँग जोडिएका नियमहरू अझ कडा हुन सक्छन्।

उदाहरणका लागि, न्यु मेक्सिकोको आदेशमा नाबालिगहरूका लागि राति र विद्यालय समयमा ‘पुस नोटिफिकेसन’ मा रोक, उमेरको प्रभावकारी जाँच र बालबालिकाको खातालाई लिएर अझ कडा नियमहरू समावेश छन्। केही मामिलामा कम्पनीले कम उमेरका बालबालिकाले प्रणालीमा आफ्नो सही उमेर लुकाएर एकाउन्ट बनाउन नसक्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ।

अमेरिकाका धेरै राज्यहरूमा पहिले नै बालबालिकाको सोसल मिडिया प्रयोगलाई लिएर फरक-फरक कानुनहरू बनाइसकिएका छन्। केही ठाउँमा एज भेरिफिकेसन, केही ठाउँमा अभिभावकको सहमति र केही ठाउँमा बालबालिकाका लागि लत बसाल्ने फिचरहरूलाई सीमित गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

मेटा जस्ता कम्पनीहरूका लागि समस्या करोडौँ डलरको जरिवाना मात्र होइन। यदि फरक-फरक राज्य र अदालतहरूबाट यस्ता नियमहरू आउन थाले, जसका कारण उमेर प्रमाणीकरण, नोटिफिकेसन सिफारिस र बालबालिकाका लागि अन्य फिचरहरूमा परिवर्तन गर्नुपर्‍यो भने कम्पनीहरूले आफ्नो सिङ्गो ‘प्रोडक्ट डिजाइन’ नै बदल्नुपर्ने हुन सक्छ।

रोयटर्सका अनुसार २९ वटा अमेरिकी राज्यहरूसँग जोडिएको अर्को छुट्टै सङ्घीय मुद्दा अगस्ट १२ देखि क्यालिफोर्नियामा सुरु हुँदै छ। जसमा मेटा लगायत अन्य कम्पनीहरूमाथि बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूलाई लिएर लगाइएका यस्तै गम्भीर आरोपहरूको सुनुवाइ हुनेछ। मेटाले भने यी सबै आरोपहरूको खण्डन गर्दै आएको छ।