काठमाडौं । आउँदो अगस्ट १२ अर्थात भोलि विश्वका केही भूभागहरूबाट आकाशमा एउटा अद्भुत खगोलीय दृश्य देखिनेछ। उक्त दिन सूर्यग्रहण लाग्दै छ, जुन केही क्षेत्रहरूमा ‘पूर्ण सूर्यग्रहण’ का रूपमा देखिनेछ भने अन्य धेरै ठाउँहरूमा ‘आंशिक सूर्यग्रहण’ का रूपमा देखिनेछ।

यदि तपाईं यो ग्रहण प्रत्यक्ष रूपमा हेर्न सकिने क्षेत्रमा हुनुहुन्न भने पनि चिन्ता लिनुपर्दैन। विश्वभरका खगोलविद् र सञ्चारमाध्यमहरूले कैद गर्ने यसका शानदार तस्बिरहरू र प्रत्यक्ष प्रसारण (लाइभ) मार्फत तपाईं यसको अवलोकन गर्न सक्नुहुनेछ।

यो खगोलीय घटना तब हुन्छ, जब चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यको बिचमा भएर गुज्रिन्छ र सूर्यको आंशिक वा पूर्ण प्रकाशलाई पृथ्वीसम्म पुग्नबाट रोकिदिन्छ।

सूर्यग्रहण धेरै प्रकारका हुन्छन्। तपाईंले कुन प्रकारको ग्रहण देख्न पाउनुहुन्छ भन्ने कुरा तपाईं पृथ्वीको कुन भागमा हुनुहुन्छ र त्यस समयमा चन्द्रमा पृथ्वीबाट कति दूरीमा छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ।

जब चन्द्रमा, सूर्य र पृथ्वी एउटै सीधा रेखामा आउँछन् र चन्द्रमाले सूर्यको पूर्ण गोलाकार सतहलाई ढाकिदिन्छ, तब पूर्ण सूर्यग्रहण लाग्छ। यसले गर्दा दिनमै बिहानको मिर्मिरे वा साँझको गोधूलि समयमा जस्तै अँध्यारो हुन्छ। यो दृश्य तब मात्र देखिन्छ, जब तपाईं चन्द्रमाको बाक्लो र गहिरो छाया परेको भाग – जसलाई ‘अम्ब्रा’ भनिन्छ – को दायराभित्र हुनुहुन्छ।

कहिलेकाहीँ ग्रहण लागेको सूर्यको वरपर एउटा चम्किलो घेरा देखिन्छ, जुन सूर्यको सबैभन्दा बाहिरी वायुमण्डल हो। यसलाई ‘कोरोना’ भनिन्छ। सामान्यतया सूर्यको तीव्र चमकका कारण यो नाङ्गो आँखाले देखिँदैन।

यदि तपाईं चन्द्रमाको बाहिरी हल्का छाया परेको भाग— जसलाई ‘पेनम्ब्रा’ भनिन्छ— को दायराभित्र हुनुहुन्छ भने आंशिक सूर्यग्रहण देख्नुहुनेछ। यसमा चन्द्रमाले सूर्यको केही भागलाई मात्र ढाक्छ र सूर्य अर्धचन्द्र आकार जस्तै देखिन थाल्छ।

वलयाकार सूर्यग्रहण तब लाग्छ, जब चन्द्रमा सूर्यको सीधा अगाडि त हुन्छ, तर पृथ्वीबाट धेरै टाढा भएकाले सूर्यलाई पूर्ण रूपमा ढाक्न सक्दैन। चन्द्रमाको परिक्रमा कक्ष अण्डाकार हुने भएकाले यो सधैँ गोलो हुँदैन। जब चन्द्रमा पृथ्वीबाट आफ्नो सबैभन्दा टाढाको दूरीमा हुन्छ, तब यो हामीलाई तुलनात्मक रूपमा सानो देखिन्छ। यस्तो ग्रहणमा चन्द्रमाको वरपर सूर्यको चम्किलो गोलाकार किनार (औँठीजस्तै) देखिइरहन्छ।

यी सबै प्रकारका सूर्यग्रहणहरू चन्द्रग्रहण भन्दा फरक हुन्छन्। चन्द्रग्रहणमा पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाको बिचमा आउँछ र पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्दछ।

अगस्ट १२ को ग्रहण कहाँ-कहाँ देखिनेछ ?

आगामी सूर्यग्रहण बुधबार, १२ अगस्ट २०२६ का दिन लाग्नेछ। यो उत्तरी रुस, ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड, स्पेन र पोर्चुगलका केही भागहरूमा पूर्ण सूर्यग्रहणका रूपमा देखिनेछ।

अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी ‘नासा’ का अनुसार पूर्ण ग्रहण (जब सूर्य पूर्ण रूपमा ढाकिन्छ) को चरण उत्तरी रुसको एउटा सानो र दुर्गम क्षेत्रमा दिउँसोको समयमा देखिनेछ। त्यसपछि यो पृथ्वीमा पूर्व दिशातर्फ अघि बढ्दै स्थानीय समयअनुसार ढिलो साँझ सूर्यअस्त हुनुभन्दा ठीक अघि स्पेन पुग्नेछ। यो पूर्ण ग्रहण निकै कम समयको हुनेछ र यसको अवधि साढे दुई मिनेटभन्दा पनि कम रहनेछ।

यसैबिच, अमेरिकाका उत्तरी भागहरू, क्यानडा, उत्तर-पश्चिम अफ्रिका र युरोपका धेरै क्षेत्रहरूमा आंशिक सूर्यग्रहण देखिनेछ। केही ठाउँहरूमा सूर्यको ९० प्रतिशत वा सोभन्दा बढी भाग ढाकिनेछ। अफ्रिका र मुख्यभूभाग युरोपका केही क्षेत्रहरूमा भने सूर्यास्तका बेला ग्रहण देखिने भएकाले यो दृश्य अझ खास हुनेछ। अर्थात्, सूर्य डुब्ने बेलामा पनि आंशिक रूपमा ग्रहण लागिरहेको हुनेछ।

यदि तपाईंको क्षेत्रमा मौसम खराब भयो वा अन्य कुनै कारणले प्रत्यक्ष हेर्न पाउनुभएन भने पनि चिन्ता लिनुपर्दैन- नासालगायत विश्वका धेरै खगोलीय संस्थाहरूले यसको इन्टरनेटमार्फत प्रत्यक्ष प्रसारण गर्नेछन्।