काठमाडौं । ‘मेरा तिघ्राहरू यति ठूला नभइदिएका भए ।’ बेलायती धाविका ताशा थम्प्सन जब-जब आफ्ना तिघ्राबारे सोच्थिन्, उनको मनमा यही कुरा खेल्थ्यो। विश्वका धेरै देशहरूमा लामो समयदेखि सुन्दरताको मानकका रूपमा दुब्ला र पातला गोडालाई नै आदर्श मानिँदै आइएको छ।

थम्प्सन बीबीसी वर्ल्ड सर्भिससँग भन्छिन्, ‘यदि तपाईं ती अपेक्षाहरूमा खरो उत्रिनुहुन्न भने, तपाईंलाई आफू कुनै न कुनै रूपमा असफल भएको महसुस हुन सक्छ।’ तर, अहिले ठूलो सङ्ख्यामा बाहिर आइरहेका अनुसन्धानहरूले ठूला तिघ्राको आलोचना गलत तरिकाले भइरहेको र यिनको सीधा सम्बन्ध लामो आयुसँग हुन सक्ने सङ्केत गरेका छन्।

२५ हजार मानिसहरूमा गरिएको एउटा ‘मेटा स्टडी’ (व्यापक अध्ययन) ले तिघ्राको गोलाइ (घेरा) मा हुने प्रत्येक ५ सेन्टिमिटरको वृद्धिले जुनसुकै कारणले हुने मृत्युको जोखिमलाई १८ प्रतिशतसम्म घटाउन सक्ने देखाएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार सन् २०२० को यस मेटा-विश्लेषणमा सहभागी मानिसहरू धेरै समयसम्म बाँच्नुको एउटा मुख्य कारण उनीहरूको खुट्टाको मांसपेशी ठूलो हुनु थियो। जसका कारण उनीहरूका तिघ्रा सुगठित र ठूला देखिन्थे।

बेलायतको किङ्स कलेज लन्डन की प्रोफेसर क्लेयर स्टिभ्सका अनुसार, ‘तिघ्रामा हुने तीनवटा तन्तु मध्ये मांसपेशी राम्रो स्वास्थ्य र लामो आयुसँग निकै बलियो गरी जोडिएको कुराको मजबुत प्रमाण छ।’

शरीरमा धेरै मांसपेशी हुनाले रगतमा चिनीको मात्रा (ब्लड सुगर) नियन्त्रणमा राख्न मद्दत पुग्छ। यसले मधुमेह (डायबिटिज), मुटुरोग र अन्य दीर्घकालीन रोगहरूको जोखिम कम गर्न सक्छ।

सन् २००९ मा ‘ब्रिटिस मेडिकल जर्नल’ मा प्रकाशित एउटा अध्ययनले साना र पातला तिघ्रा भएका पुरुष तथा महिला दुवैमा मुटुरोग र मृत्युको जोखिम बढी हुने देखाएको थियो। बलिया तिघ्राले उमेर ढल्किँदै जाँदा शरीरमा आउने कमजोरी रोक्न पनि मद्दत गर्छन्।

लन्डनको गाइज एन्ड सेन्ट थोमस अस्पतालका परामर्शदाता डाक्टर स्टिभ्स भन्छन्, ‘बुढेसकालमा रोजगारीका दैनिक कामहरू गर्नका लागि ‘क्वाड्रीसेप्स’ मांसपेशीहरू अत्यन्तै आवश्यक हुन्छन्। यिनैको मद्दतले तपाईं कुर्सीबाट उठ्न र हिँडडुल गर्न सक्नुहुन्छ।’

हाम्रो उमेर ढल्किँदै जाँदा दिमागले कति राम्रोसँग काम गर्छ भन्ने कुराको सीधा सम्बन्ध हाम्रा खुट्टाको तागतसँग जोडिएको हुन्छ।

३०० भन्दा बढी जुम्ल्याहा दाजुभाइ-दिदीबहिनीमा गरिएको एउटा अध्ययनले अनुसन्धानको सुरुमा जसको खुट्टा बढी बलियो थियो, १० वर्षपछि उनीहरूको सोच्ने-बुझ्ने क्षमता र मस्तिष्कको बनावट बढी उत्कृष्ट पाइएको थियो।

यस्तो किन हुन्छ ? वैज्ञानिकहरूका अनुसार सक्रिय मांसपेशीहरूले केही यस्ता रसायनहरू बनाउँछन्, जसले उमेर वृद्धिसँगै हुने सुन्निने समस्या कम गर्न सक्छन् र मस्तिष्कको नेटवर्कको रक्षा गरी दिमागलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन्।

अध्ययनकर्ता डाक्टर स्टिभ्स थप्छन्, ‘शारीरिक गतिविधिले हाम्रो रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (इम्युनिटी) मा पनि गहिरो असर पार्छ।’

केसीएलकै अर्को एउटा अध्ययनमा अत्यधिक सक्रिय वृद्ध साइकल चालकहरूलाई सहभागी गराइएको थियो। अध्ययनमा उनीहरूको रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली युवाहरूको जस्तै पाइएको थियो। केही मामिलामा त यो २० वर्षका युवाहरूसरह थियो।

फिटनेस कोच एलिजाबेथ डेभिस पनि मानिसहरूले आफ्ना तिघ्राको आकार बदल्नुको सट्टा तिनका मांसपेशीलाई बलियो बनाउनमा बढी ध्यान दिनुपर्ने मान्छिन्।

‘ट्रेनिङ फर योर ओल्ड लेडी बडी’ की लेखिका डेभिस भन्छिन्, ‘यदि तपाईंले वर्षौँदेखि आफ्ना तिघ्रा साना, ठुला वा अर्कै देखिऊन् भन्ने चाहनुभएको थियो भने अब त्यो सोचलाई पछाडि छाड्ने समय आएको छ। आउनुहोस्, तपाईंका तिघ्राले के-के काम गर्न सक्छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिऊँ।’

उनी तिघ्रा साना हुन् वा ठुला, ती अझै पनि बलिया हुन सक्ने कुरामा जोड दिन्छिन्।

आकारको सट्टा तागतमा ध्यान दिने यो सोचलाई विज्ञानले पनि समर्थन गर्छ। सन् २००६ मा ७० वर्षभन्दा बढी उमेरका मानिसहरूमा गरिएको अध्ययनले खुट्टाका कमजोर मांसपेशीहरू, साना मांसपेशीहरूको तुलनामा बढी खतरनाक साबित हुन सक्ने देखाएको थियो।

डेभिसका अनुसार यदि तपाईं तिघ्राको तागत बढाउन चाहनुहुन्छ भने ‘रेजिस्टन्स ट्रेनिङ’ सबैभन्दा राम्रो उपाय हो। तौल उठाउनाले हड्डीको घनत्व राम्रो हुन्छ र ओस्टियोपोरोसिस बाट बचाउन मद्दत पुग्छ। ओस्टियोपोरोसिस यस्तो अवस्था हो, जसमा हड्डीहरू कमजोर र कमजोर भएर भाँचिने खतरा बढ्छ।

डेभिस सुरुमा हप्तामा दुई वा तीन पटक खुट्टाको व्यायाम गर्नु उपयुक्त हुने सुझाव दिन्छिन्। उनी भन्छिन्, “सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने तपाईं आफ्नो वर्तमान क्षमतालाई बुझ्नुहोस् र बिस्तारै-बिस्तारै चुनौती बढाउँदै लैजानुहोस्।”

तौल उठाउनु तपाईंको मनपर्ने व्यायाम नहुन सक्छ, तर डेभिस आफ्ना ग्राहकहरूलाई यसलाई आफ्नो दिनचर्याको आवश्यक भाग बनाउन प्रोत्साहित गर्छिन्। उनी भन्छिन्, “मलाई दाँतमा ‘फ्लस’ गर्न मन पर्दैन, तर म त्यसो गर्छु किनभने मलाई थाहा छ यसले मेरो मुखको सफाइ र स्वास्थ्य राम्रो राख्छ।”

डेभिस हामीलाई ती साना-साना कुराहरूमा पनि ध्यान दिन आग्रह गर्छिन्, “जसले हामीलाई स्ट्रेन्थ ट्रेनिङको आनन्द लिन मद्दत गर्छन्, किनभने हामी यसबाट हुने ठोस फाइदाहरू महसुस गर्छौँ।”

उनी थप्छिन्, “म अक्सर मानिसहरूले यसो भनेको सुन्छु— ‘मैले मेरो नातिलाई उचालेर १०० मिटरसम्म लगेँ र यो निकै सजिलो थियो।’ वा, ‘मैले मलको बोरा गाडीसम्म तानेर लगेँ र बिनाकुनै अप्ठ्यारो गाडीको ट्रंकमा राखेँ।'”

तिघ्राको बोसो शरीरका अन्य भागको बोसो जति हानिकारक हुँदैन। खास गरी पेटको वरपर जम्मा हुने बोसोको तुलनामा यसलाई कम हानिकारक मानिन्छ। स्टिभ्सका अनुसार पेटको वरपरको बोसोले विशेष गरी स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

अङ्गहरू वरपर जम्मा हुने बोसोलाई ‘भिसरल फ्याट’ भनिन्छ। यसले टाइप-२ मधुमेह, मुटुरोग र मेटाबोलिक डिसफन्क्सनसँग जोडिएको ‘स्टिटोहेपाटाइटिस’ को जोखिम बढाउन सक्छ। यसबाट कलेजो फेल हुने र क्यान्सरको खतरा पनि बढ्न सक्छ।

अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि शरीरको तल्लो भागमा जम्मा हुने बोसोले एक प्रकारको सुरक्षा पनि दिन सक्छ। किनभने यस भागका बोसोका कोषहरू ले हानिकारक फ्याटी एसिडलाई आफूभित्रै रोकेर राख्न सक्छन्।

यसको अर्थ शरीरको बोसो कम गर्नाले ‘एलडीएल’ अर्थात् खराब कोलेस्ट्रोल घट्न सक्छ। भने ‘एचडीएल’ अर्थात् राम्रो कोलेस्ट्रोल बढ्न सक्छ र रगतमा चिनीको मात्रा घट्न सक्छ।

बोसोको अर्को काम पनि छ। बिरामी परेका बेला यसले शरीरका लागि ऊर्जाको आपत्कालीन भण्डार का रूपमा काम गर्न सक्छ। यो विशेष गरी वृद्धवृद्धाहरूका लागि मद्दतगार हुन सक्छ।

तिघ्रामा पाइने अर्को मुख्य तन्तु हड्डी हो। उमेर बढ्दै जाँदा हामी ‘सार्कोपेनिया’ नामक अवस्थाका कारण मांसपेशीको द्रव्यमान र तिनको तागत गुमाउन सक्छौँ।

सार्कोपेनियाले ओस्टियोपोरोसिसलाई बढाउन सक्छ। यसले हड्डीहरू कमजोर र नाजुक बनाउँछ। त्यसैले बलिया हड्डीहरू हुनु पनि उमेर ढल्किँदै जाँदा फाइदाजनक हुन्छ। स्टिभ्सका अनुसार रेजिस्टन्स ट्रेनिङले हड्डीलाई बलियो बनाउन मद्दत पुर्याउन सक्छ।

‘ब्ल्याक गर्ल्स डु रन यूके’ की संस्थापक थम्प्सन भन्छिन्, “तिघ्रालाई मोटा वा ठुला भन्नुको सट्टा, म तिनलाई शक्तिशाली भन्छु।” उनले अल्ट्रा म्याराथन र ट्रायथलोनमा समेत भाग लिइसकेकी छन्।

उनी अगाडि भन्छिन्, “हामी सबै फरक-फरक आकार र रूपका हुन्छौँ। वास्तवमा अर्थ राख्ने कुरा के हो भने तपाईंको शरीरले के गर्न सक्छ, न कि त्यो कस्तो देखिन्छ।”