हामी पृथ्वीमा बस्छौं। हाम्रो आकाशमा बिहान एउटा मात्र सूर्य उदाउँछ र साँझ एउटा मात्र सूर्य अस्ताउँछ। दिन-रात, मौसम, गर्मी-जाडो सबै कुरा यही एउटै सूर्यको प्रकाश र तापसँग जोडिएको छ। तर कल्पना गर्नुहोस्-कुनै ग्रहमा बिहान उठ्दा आकाशमा दुईवटा सूर्य देखिए भने कस्तो होला?

साँझ पर्दा दुई सूर्य एकैपटक वा फरक-फरक समयमा अस्ताए भने त्यो दृश्य कति अद्भुत होला? यस्तो कुरा पहिले विज्ञानकथामा मात्र सम्भव जस्तो लाग्थ्यो। तर आधुनिक खगोल विज्ञानले देखाएको छ कि हाम्रो ब्रह्माण्डमा यस्ता ग्रहहरू साँच्चिकै छन्।

यस्तै एउटा प्रसिद्ध बाह्यग्रह हो, केप्लर-१६बी। बाह्यग्रह भनेको हाम्रो सौर्यमण्डलभन्दा बाहिर, अरू सूर्यको वरिपरि घुम्ने ग्रह हो । केप्लर-१६बी विशेष छ, किनकि यो एउटा मात्र सूर्यको वरिपरि होइन, दुईवटा सूर्यको वरिपरि घुम्छ।

यस्तो ग्रहलाई वैज्ञानिक भाषामा ‘Circumbinary Planet’ भनिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, दुई सूर्य एक-अर्काको वरिपरि घुमिरहेका हुन्छन् र ती दुवैलाई बाहिरबाट एउटा ग्रहले घुमिरहेको हुन्छ। नासाको केप्लर अन्तरिक्ष दूरबिनले सन् २०११ मा केप्लर-१६बी पत्ता लगाएको थियो।

नासाले यसलाई “दुई सूर्य अस्ताउने संसार” भनी वर्णन गरेको छ। यो खोजलाई त्यतिबेला ठूलो उपलब्धि मानियो; किनकि यसले देखायो कि ग्रहहरू केवल हाम्रोजस्तो एक्लो सूर्यको वरिपरि मात्र बन्ने होइन रहेछन्।

दुई सूर्यको जटिल गुरुत्वाकर्षण भएको ठाउँमा पनि ग्रह स्थिर रूपमा रहन सक्छ। नासाको विवरणअनुसार केप्लर-१६बी पृथ्वीबाट करिब २४५ प्रकाश-वर्ष टाढा छ। अब प्रश्न आउँछ-२४५ प्रकाश-वर्ष भनेको कति टाढा हो? प्रकाश-वर्ष सुन्दा समयजस्तो लागे पनि यो वास्तवमा दूरी नाप्ने एकाइ हो।

एक प्रकाश-वर्ष भनेको प्रकाशले एक वर्षमा पार गर्ने दूरी हो। प्रकाश एक सेकेन्डमा करिब ३ लाख किलोमिटर यात्रा गर्छ। त्यसैले एक वर्षमा प्रकाशले करिब ९.४६ ट्रिलियन किलोमिटर यात्रा गर्छ।

नेपालीमा सरल हिसाबले भन्दा, एक प्रकाश-वर्ष भनेको करिब ९४ खर्ब ६० अर्ब किलोमिटर हो। त्यस हिसाबले केप्लर-१६बी पृथ्वीबाट यति टाढा छ कि यसको दूरी किलोमिटरमा लेख्दा करिब २,३१७ ट्रिलियन किलोमिटर हुन्छ, अर्थात् करिब २,३१७,७००,०००,०००,००० किलोमिटर।

यो संख्या यति ठूलो छ कि हाम्रो दैनिक जीवनको दूरीसँग तुलना गर्नै गाह्रो हुन्छ। काठमाडौँ-पोखरा, पृथ्वी-चन्द्रमा, पृथ्वी-मंगल ग्रहजस्ता दूरीहरू यसका अगाडि निकै साना देखिन्छन्।

अझ रोचक कुरा, यदि हामी अहिले मानवले बनाएको सबैभन्दा छिटो यानको गतिमा त्यतातर्फ जान खोज्यौँ भने कति समय लाग्ला? नासाको ‘पार्कर सोलार प्रोब’ अहिलेसम्मको सबैभन्दा छिटो मानव-निर्मित वस्तु मानिन्छ।

यसले सूर्य नजिक पुग्दा करिब ४,३०,००० माइल प्रतिघण्टा अर्थात् करिब ६,९२,००० किलोमिटर प्रतिघण्टा गति हासिल गरेको थियो । यही गतिलाई आधार मान्दा केप्लर-१६बीसम्म पुग्न करिब ३ लाख ८२ हजार वर्ष लाग्छ।

यसको अर्थ, आज हामीले त्यतातर्फ यान पठायौं भने पनि हाम्रो सभ्यताको धेरै-धेरै पुस्तापछि मात्र त्यो त्यहाँ पुग्नेछ। यसबाट हामी बुझ्न सक्छौं कि ब्रह्माण्डको दूरी कति विशाल छ।

हामी समाचारमा “२४५ प्रकाश-वर्ष” सुन्दा सानो संख्या जस्तो लाग्न सक्छ, तर त्यो दूरी वास्तवमा मानवीय कल्पनाभन्दा धेरै परको कुरा हो। प्रकाशलाई नै त्यहाँबाट यहाँ आउन २४५ वर्ष लाग्छ भने हाम्रो यानलाई लाखौँ वर्ष लाग्नु स्वाभाविकै हो।

केप्लर-१६बी पृथ्वीजस्तो हरियो-नीलो, जीवन भएको ग्रह भने होइन। नासाको विवरणअनुसार यो ‘ग्याँस जाएन्ट’ (Gas Giant) प्रकारको ग्रह हो; अर्थात् बृहस्पति वा शनिजस्तै ठूलो ग्याँसयुक्त ग्रह।

यसको आकार शनिसँग मिल्दोजुल्दो छ। त्यसैले त्यहाँ मानिस हिँड्न मिल्ने ठोस जमिन हुने सम्भावना निकै कम छ। यो ग्रह निकै चिसो पनि मानिन्छ। त्यसैले विज्ञानकथामा देखाइने जस्तो यो मानव बसोबासका लागि उपयुक्त संसार होइन।

तर यसको वैज्ञानिक महत्त्व भने अत्यन्तै ठूलो छ। यस ग्रहको खोजले हाम्रो सोचाइलाई फराकिलो बनायो। पहिले हामी सौर्यमण्डललाई हेरेर ग्रह-सूर्यको (सम्बन्ध) बुझ्थ्यौं।

हाम्रो सूर्य एक्लो छ, जसको वरिपरि बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल आदि ग्रह घुम्छन्। त्यसैले धेरैलाई लाग्न सक्थ्यो कि ग्रह बन्नका लागि एउटै स्थिर सूर्य चाहिन्छ। तर ब्रह्माण्डमा धेरै सूर्यहरू जोडीमा हुन्छन्।

दुई सूर्य एक-अर्कासँग बाँधिएर घुम्ने प्रणालीलाई द्विसूर्य प्रणाली (Binary Star System) भन्न सकिन्छ। केप्लर-१६बीले देखायो कि यस्तो दुई सूर्यको प्रणालीमा पनि ग्रह बन्न र टिक्क सक्छ।

यसले खगोल विज्ञानमा अर्को ठूलो प्रश्न पनि उठायो-यदि दुई सूर्य भएका ग्रहहरू छन् भने, त्यहाँ जीवन सम्भव हुने ग्रह पनि कतै होला कि? केप्लर-१६बी आफैँ जीवनका लागि राम्रो स्थान नहोला, तर यसले नयाँ ढोका खोलिदिएको छ।

भविष्यमा वैज्ञानिकहरूले यस्तै दुई सूर्यको वरिपरि घुम्ने तर पृथ्वीजस्तो चट्टानी ग्रह भेट्न सक्छन्। यदि त्यो ग्रह सही दूरीमा छ, जहाँ पानी तरल अवस्थामा रहन सक्छ भने, त्यहाँ जीवनको सम्भावनाबारे पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ।

हामीले आकाशमा देख्ने सूर्य, चन्द्रमा र चम्किला बिन्दुहरू नै सम्पूर्ण सत्य होइनन्। ब्रह्माण्ड हाम्रो कल्पनाभन्दा धेरै ठूलो, धेरै विविध र धेरै अनौठो छ। कुनै ठाउँमा एक सूर्य छ, कुनै ठाउँमा दुई सूर्य छन् भने कतै तीनवटा सूर्यसम्म भएको प्रणाली पनि हुन सक्छ।

हामी पृथ्वीमा बसेर सानो दूरबिनदेखि विशाल अन्तरिक्ष दूरबिनसम्म प्रयोग गर्दै यी रहस्यहरू खोतलिरहेका छौं। केप्लर-१६बीको कथा विज्ञान र कल्पनाको सुन्दर मिलन पनि हो।

कहिलेकाहीँ मानिसले पहिले कल्पना गर्छ, पछि विज्ञानले त्यस्तै संसार साँच्चिकै भेट्टाउँछ। दुई सूर्य भएको ग्रह पहिले चलचित्र र कथामा रमाइलो दृश्य मात्र थियो, आज त्यो खगोल विज्ञानको प्रमाणित विषय बनेको छ।

अन्त्यमा, केप्लर-१६बी हामी बस्न जाने ठाउँ त होइन, तर बुझ्नुपर्ने अद्भुत संसार भने अवश्य हो। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि ब्रह्माण्डमा सम्भावनाको कुनै सीमा छैन।

पृथ्वीमा हामीले देख्ने एउटा सूर्य सामान्य लाग्न सक्छ, तर कतै टाढा कुनै ग्रहमा दुई सूर्यको उज्यालोले दिन सुरु हुन्छ र दुई सूर्यकै अस्तसँगै साँझ पर्छ। यही नै विज्ञानको सौन्दर्य हो-यसले कल्पनालाई तथ्यमा र आश्चर्यलाई ज्ञानमा बदलिदिन्छ।

(लेखक डा. परशुराम दाहाल अमेरिकामा एआई विशेषज्ञको रूपमा कार्यरत छन्।)