काठमाडौँ । मध्यपूर्वमा हप्तौँदेखि जारी भीषण युद्धलाई समाप्त पार्ने उद्देश्यका साथ संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच एउटा ऐतिहासिक शान्ति सम्झौताको अन्तिम तयारी भइरहेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आज (आइतबार) नै दुई देशबीच प्रारम्भिक शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर हुने दाबी गरेपछि विश्वभर यसको समय र प्रक्रियालाई लिएर व्यापक चासो बढेको छ।

यद्यपि, इरानको वैदेशिक मामिला मन्त्रालयले भने समयतालिकालाई लिएर केही सतर्कता अपनाउन आग्रह गर्दै आगामी केही दिनभित्र मात्रै औपचारिक हस्ताक्षर हुनसक्ने जनाएको छ। मध्यस्थकर्ता राष्ट्रहरू र दुवै पक्षबीच भएको लामो र उतारचढावपूर्ण वार्ताका कारण यो सहमति सम्भव भएको बताइएको छ।

शान्ति सम्झौता कुन समयमा र कसरी हुन्छ भन्ने विषयमा दुवै देशका तर्फबाट फरक-फरक प्रतिक्रियाहरू बाहिर आएका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मार्फत शनिबार राती एउटा सन्देश जारी गर्दै आइतबार (१४ जुन) सम्झौतामा हस्ताक्षर हुने कार्यतालिका तय भइसकेको घोषणा गरेका थिए।

ट्रम्पका अनुसार यो सम्झौता कार्यान्वयनमा आउनासाथ सामरिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ (हर्मुज जलडमरूमध्ये) को जलमार्ग सबैका लागि खुला गरिनेछ। अमेरिकी प्रशासनले यस ऐतिहासिक उपलब्धिलाई आफ्नो कूटनीतिक विजयका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, इरानी पक्षले भने आइतबार नै हस्ताक्षर भइहाल्ने कुराको खण्डन गरेको छ। इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेईले आइतबार नै सम्झौतामा हस्ताक्षर हुने कुरा निश्चित नभए पनि आगामी केही दिनभित्रै यो प्रक्रिया सम्पन्न हुने सम्भावनालाई नकार्न नसकिने स्पष्ट पारेका छन्।

पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफ, जसले यो वार्ता गराउन मुख्य मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्, उनले पनि दुवै पक्षबीच “अन्तिम र सहमति जुटेको मस्यौदा” तयार भइसकेको र अब केही प्राविधिक कदमहरू मात्र बाँकी रहेको उल्लेख गरेका छन्।

प्राप्त विवरण अनुसार यो सम्झौता तत्कालका लागि पूर्ण शान्ति सन्धि नभई ६० दिने एउटा समझदारी पत्र हुनेछ। यस समझदारीले दुई देशबीच स्थायी शान्ति स्थापना गर्नका लागि आवश्यक मार्गचित्र र रूपरेखा तयार पार्नेछ।

यदि यस सप्ताहन्तमा प्रारम्भिक हस्ताक्षर सम्पन्न भएमा आगामी हप्तादेखि दुवै देशका उच्च अधिकारीहरूबीच प्राविधिक तहको वार्ता सुरु हुने मध्यस्थकर्ताहरूले जनाएका छन्। यो सम्झौताको प्रक्रिया बहु-चरणमा अगाडि बढ्ने गरी डिजाइन गरिएको छ, जसअन्तर्गत पहिलो चरणमा युद्धविराम र आर्थिक सहजतालाई प्राथमिकता दिइएको छ।

सम्झौताको मस्यौदामा समेटिएका मुख्य बुँदाहरू निम्नानुसार छन्:

पूर्ण युद्धविराम: लेबनान लगायतका सबै अग्रभाग (फ्रन्ट्स) मा जारी सैन्य कारबाही र आक्रमणहरूलाई तत्काल रोकेर पूर्ण युद्धविराम लागू गरिनेछ।

हर्मुज जलमार्ग खुला गर्ने: इरानले नाकाबन्दी गरेको स्ट्रेट अफ हर्मुजलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजहरूका लागि पुनः खुला गरिनेछ, जसले गर्दा विश्वव्यापी तेल आपूर्ति र अर्थतन्त्रमा राहत पुग्नेछ।

इरानी सम्पत्ति फुकुवा: अमेरिकाद्वारा रोक्का गरिएका इरानका करिब २४ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको बैंक खाता तथा सम्पत्तिहरूलाई क्रमिक रूपमा फुकुवा गर्ने संयन्त्र बनाइनेछ।

आणविक सामग्रीको व्यवस्थापन: राष्ट्रपति ट्रम्पले दाबी गरे अनुसार, मध्यपूर्वमा पूर्ण शान्ति स्थापना भइसकेपछि अमेरिकाले इरानको उच्च संवर्धित आणविक सामग्री सुरक्षित रूपमा संकलन गरी नष्ट गर्ने वा आफ्नो नियन्त्रणमा लिने सर्तसमेत मस्यौदामा समेटिएको छ।

आन्तरिक विरोध र क्षेत्रीय चुनौतीहरू

यो शान्ति सम्झौताको प्रक्रिया सहजै भने अगाडि बढेको छैन। इरानभित्रै यस सम्झौतालाई लिएर तीव्र आन्तरिक राजनीतिक मतभेद चुलिएको छ। इरानको उत्तर-पूर्वी सहर मशहदमा रहेका कट्टरपन्थी समूहहरूले विदेश मन्त्री अब्बास अराक्ची विरुद्ध चर्को विरोध प्रदर्शन गरिरहेका छन्।

प्रदर्शनकारीहरूले इरानी वार्ता टोलीले अमेरिका सामु धेरै झुकेर आत्मसमर्पण गरेको र हर्मुज जलमार्ग जस्तो रणनीतिक हतियार गुमाउन लागेको आरोप लगाएका छन्। विदेश मन्त्री अराक्चीले भने नेतृत्व तहमा केही असमझदारी रहे पनि ती व्यवस्थापन गर्न सकिने खालका रहेको स्पष्ट पारेका छन्।

यसका साथै, क्षेत्रीय स्तरमा लेबनानको मोर्चा अझै पनि अशान्त छ। इजरायली सेनाले दक्षिण लेबनानको टायर र अन्य क्षेत्रमा लगातार हवाई आक्रमण गरिरहेको छ, जसमा परी थुप्रै नागरिकको ज्यान गइसकेको छ।

इरानले अमेरिकासँगको जुनसुकै सम्झौता सफल हुनका लागि लेबनानमा पनि इजरायली आक्रमण रोकिनुपर्ने अडान राख्दै आएको छ। तर इजरायलले भने अमेरिकासँगको यो वार्ता र लेबनानमा हिजबुल्लाह विरुद्ध भइरहेको आफ्नो सैन्य कारबाही पूर्ण रूपमा फरक विषय भएको भन्दै आक्रमण जारी राखेको छ।

यो ऐतिहासिक कूटनीतिक प्रयास इरानको आन्तरिक राजनीतिक संक्रमणका बीच भइरहेको छ। इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनीको हालै भएको निधनपछि देश शोकमा छ र आगामी नेतृत्वका लागि आन्तरिक गृहकार्य भइरहेको छ।

इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार स्वर्गीय सर्वोच्च नेता खामेनीको राजकीय अन्त्येष्टि र बिदाइ समारोह आगामी जुलाई ४ देखि ९ सम्म तेहरान र मशहद सहरमा आयोजना गर्ने तय भइसकेको छ। यसरी देश भित्र शोक र नेतृत्व परिवर्तनको अन्योल चलिरहेकै बेला हुन लागेको यो शान्ति सम्झौताले मध्यपूर्वको भविष्य कुन दिशातिर जान्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्नेछ।