स्पेन। यसै साता स्पेनको उत्तर अफ्रिकी क्षेत्र सेउतामा करिब ५०,००० आप्रवासीहरू प्रवेश गरेपछि स्थानीय प्रशासन अस्तव्यस्त बनेको छ। सीमा पार गर्ने क्रममा कम्तीमा ५७ जनाको मृत्यु भएको छ भने यस घटनाले समग्र युरोपभरि नै सीमा सुरक्षा कडा बनाउन बाध्य पारेको छ।

स्पेनका नेताहरूले अवैध रूपमा प्रवेश गरेका सबैलाई द्रुत गतिमा फिर्ता पठाउन काम भइरहेको बताएका छन्। शुक्रबार साँझसम्ममा अधिकांश आप्रवासीहरूलाई छिमेकी मुलुक मोरोक्को फर्काइसकिएको स्पेनिस अधिकारीहरूले जनाएका छन्।

सेउतामा खाना र बासस्थान नपाएपछि धेरैजसो आप्रवासीहरू स्वेच्छिक रूपमा पनि फर्किएका थिए। यद्यपि, यति ठूलो सङ्ख्यामा आप्रवासीहरूको प्रवेश हुनुको मुख्य कारणबारे भने अझै विवाद कायम छ।

स्पेनका प्रधानमन्त्री पेद्रो सान्चेजसहितका अधिकारीहरूका अनुसार, मानव तस्करहरूले स्पेनको सर्वोच्च अदालतको हालैको एउटा फैसलाको गलत व्याख्या गर्दै मानिसहरूलाई सीमा पार गर्न उकासेका थिए। तस्कर र आप्रवासीहरूले समुद्री बाटोबाट प्रवेश गर्ने कसैलाई पनि देश निकाला (देस निकाला) गर्न नमिल्ने ठानेका थिए। तर, अदालतको उक्त कानुनी निर्णय अत्यन्तै सीमित विषयमा मात्र आधारित थियो।

स्पेनको सर्वोच्च अदालतको फैसला

गत जुन २९ मा स्पेनको सर्वोच्च अदालतले समुद्री बाटो हुँदै आउने आप्रवासीहरूलाई उचित कानुनी प्रक्रिया बिना तत्कालै फिर्ता पठाउन नमिल्ने फैसला सुनाएको थियो। स्पेनिस कानुनमा उल्लेखित भौतिक सीमा संरचना उनीहरूले पार नगरेकाले यस्तो फैसला आएको हो।

यो निर्णय विशेष गरी पौडी खेलेर उत्तर अफ्रिकी तटमा रहेका सेउता र मेलिला (Melilla) पुग्ने आप्रवासीहरूसँग सम्बन्धित छ, जसलाई प्रायः कुनै औपचारिक प्रक्रिया पूरा नगरी तत्कालै मोरोक्को फिर्ता पठाउने गरिन्थ्यो।

“अदालतको फैसलाको अर्थ समुद्री बाटोमा उनीहरूलाई तुरुन्तै धकेल्न मिल्दैन भन्ने मात्र हो, किनकि त्यहाँ औपचारिक सीमा पार भएको मानिँदैन,” इन्स्ट्र्याटेजिजका आप्रवासन नीति प्रमुख एवं पोम्पेउ फाब्रा विश्वविद्यालयका शोधकर्ता जेमा पिन्योल-जिमेनेजले भने, “यसको उद्देश्य प्रहरीको कामलाई कानुनी प्रक्रियामा ल्याउनु हो, तर यसको मतलब ती मानिसहरू सेउतामा बस्न पाउँछन् भन्ने होइन।”

पिन्योल-जिमेनेजका अनुसार कानुनी प्रक्रिया धेरै छोटो हुन सक्छ, जसले गर्दा केही दिनभित्रै मानिसहरूलाई फिर्ता पठाउन सकिन्छ। “यदि कसैले अवैध रूपमा प्रवेश गरेको छ भने मोरोक्कोसँगको सम्झौता अनुसार उसलाई फिर्ता पठाउन सकिन्छ,” उनले थपे। सन् १९९२ मा स्पेन र मोरोक्कोबीच भएको द्विपक्षीय सम्झौता अनुसार मोरोक्कोको भूभाग हुँदै स्पेन प्रवेश गर्ने तेस्रो देशका नागरिकहरूलाई मोरोक्कोले फिर्ता लिनुपर्ने हुन्छ।

कोन्स्टान्ज विश्वविद्यालयका युरोपेली तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका प्राध्यापक ड्यानियल थिमले यसलाई “अत्यन्तै प्राविधिक फैसला” भनेका छन्। उनका अनुसार यो फैसलाले सीमाको बार नाघेर आउने र पौडिएर आउनेहरूबीच फरक छुट्याएको छ, र यो कुनै ठूलो मानवअधिकारसम्बन्धी फैसला भने होइन।

“अदालतले त सरकारलाई यो फैसलाको विकल्प कसरी खोज्ने भन्ने बाटोसमेत देखाएको छ,” पानीमा भौतिक बारहरू निर्माण गरेर पुनः तत्कालै फिर्ता पठाउने व्यवस्था मिलाउन सकिने अदालतको सुझावलाई उद्धृत गर्दै थिमले भने।

“आप्रवासनका घटनाहरू पछाडि कहिल्यै पनि एउटै मात्र कारण हुँदैन,” थिमले थपे, “अदालतको फैसला एउटा कारक हुन सक्छ, तर अन्य धेरै कारणहरू पनि जोडिएका छन्।”

फैसलाभन्दा बाहिरका कारणहरू

स्पेनको बलियो अर्थतन्त्र, कागजातविहीन आप्रवासीहरूका लागि हालै ल्याइएको कानुनी मान्यता दिने कार्यक्रम (Regularization program), गर्मी यामको अनुकूल समुद्री वातावरण र मोरोक्को तथा उत्तर अफ्रिकाका युवाहरूमाझ रहेको आर्थिक दबाबलाई पनि विज्ञहरूले यो साउन/भदौको घुसपैठको कारणका रूपमा लिएका छन्।

प्राध्यापक थिमले सीमा पार गर्नेहरूमा ठूलो सङ्ख्या किशोरावस्थाका युवाहरूको रहेको बताए।

“तीमध्ये धेरैजसो १६ वा १७ वर्षका छन्,” थिमले भने, “यसले समस्या सिर्जना गर्छ किनभने उनीहरू अभिभावकविहीन नाबालक हुन्। यदि उनीहरूले शरण (Asylum) का लागि आवेदन दिए भने, प्रक्रिया पूरा हुन महिनाौँ वा वर्षौँ लाग्न सक्छ।”

सरकारी तथ्यांक अनुसार, सन् २०२५ मा मोरोक्कोको समग्र बेरोजगारी दर घटेर १३ प्रतिशतमा आए पनि १५ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका युवाहरूमा बेरोजगारी दर अझै ३७.२ प्रतिशत उच्च छ।

“युवाहरूका लागि युरोपप्रतिको आकर्षण निरन्तर छ। अर्कोतर्फ स्पेनको अर्थतन्त्र पनि निकै राम्रो भइरहेको छ,” थिमले भने।

अहिले धेरैजसो युरोपेली देशहरू कठोर आप्रवासन नीतितर्फ ढल्किएका बेला स्पेन भने फरक बाटोमा हिँडिरहेको छ। यसै वर्षको सुरुमा प्रधानमन्त्री सान्चेजको सरकारले स्पेनमा रहेका ५ लाख कागजातविहीन आप्रवासीहरूलाई कानुनी हैसियत दिने घोषणा गरेको थियो। थिमका अनुसार यो अनुमानभन्दा धेरै आवेदन परेको छ— “१० लाखभन्दा बढी कागजातविहीन आप्रवासीहरूले आवेदन दिएका छन्।”

ऐतिहासिक विवाद

मोरोक्कोको भूमध्यसागरीय तटमा रहेका सेउता र मेलिला स्पेनका दुई भूभाग हुन्, जसले अफ्रिकासँग युरोपेली संघ को एक मात्र भू-सीमा बनाउँछन्। अग्ला बारहरू र स्पेन-मोरोक्कोको कडा सहकार्यका बाबजुद यी क्षेत्रहरू लामो समयदेखि आप्रवासनका लागि संवेदनशील मानिँदै आएका छन्।

यी क्षेत्रहरू स्पेनको स्वामित्वमा भए पनि यसको भौगोलिक र राजनीतिक स्थिति अलि फरक छ। मोरोक्कोले दुवै क्षेत्रमाथि आफ्नो सार्वभौमिकता दाबी गर्दै आएकाले यहाँको आप्रवासन मानवीय मुद्दा मात्र नभई कूटनीतिक तनावको विषय पनि बन्ने गरेको छ।

सन् २०२१ मा पनि यस्तै किसिमको ठूलो आप्रवासी संकट उत्पन्न भएको थियो, जसलाई पश्चिमी सहाराको कूटनीतिक विवादसँग जोडेर हेरिएको थियो। स्पेनले पश्चिमी सहारा स्वतन्त्रता आन्दोलनका एक नेतालाई उपचारको अनुमति दिएपछि मोरोक्कोले सीमामा कडा निगरानी खुकुलो बनाएको आरोप लागेको थियो।

“मोरोक्कोका अधिकारीहरूको अप्रत्यक्ष सहयोग बिना यस्ता सङ्गठित गतिविधिहरू हुन सम्भव छैन,” पिन्योल-जिमेनेजले भने। यद्यपि मोरोक्कोले यसमा आफ्नो कुनै संलग्नता नरहेको दाबी गर्दै आएको छ।

युरोपभरि फैलिएको संकट

यो आप्रवासी सङ्कट युरोपभरि नै राजनीतिक चर्चाको विषय बनेको छ।

इटालीले स्पेनबाट आउनेहरूका लागि अस्थायी सीमा नियन्त्रणको घोषणा गरेको छ भने फ्रान्सले पनि आफ्नो सीमामा जाँच कडा बनाउने बताएको छ। स्पेनको विपक्षी दलले सान्चेज सरकारले देशको सीमामा नियन्त्रण गुमाएको आरोप लगाएको छ भने युरोपेली नेताहरूले अझ कडा आप्रवासन नीतिको माग दोहोर्‍याएका छन्।

सेउता स्पेनको भूभाग र सेन्गेन क्षेत्रको हिस्सा भए तापनि, सेउता र स्पेनको मुख्य भूमिबीचको आवतजावतमा परिचयपत्र जाँच गरिन्छ। त्यसैले सेउता पुग्दैमा आप्रवासीहरूले युरोप महादेशमा निर्बाध प्रवेश पाउँदैनन्।

यसैबीच, प्रधानमन्त्री सान्चेजले सेउता वरपरको पानीमा पौडिने बारहरू राख्ने योजना सार्वजनिक गरिसकेका छन्। सरकारका अनुसार यो कदमले सर्वोच्च अदालतको फैसलाको पालना गर्नुका साथै आप्रवासीहरूलाई तत्कालै फिर्ता पठाउन सक्ने पुरानै क्षमता पुनः कायम गर्नेछ।