आधुनिकता, पश्चिमाकरण र वैश्वीकरणको लहरसँगै नेपाली समाजमा पनि अनेकौं सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवर्तनहरू भित्रिएका छन्।

तिनै परिवर्तनहरूमध्ये एउटा सर्वाधिक चर्चा र बहसको विषय बनेको अवधारणा हो- ‘लिभ-इन रिलेशनशिप’ जसलाई नेपाली भाषामा ‘सह-जीवन’, ‘विवाहपूर्व सहवास’ वा ‘अनौपचारिक सह-बसाइ’ भन्न सकिन्छ।

परम्परागत रूपमा विवाहलाई दुई आत्मा, दुई परिवार र समाजको पवित्र बन्धन मान्दै आएको नेपाली पूर्वीय दर्शनका अगाडि बिना-विवाह दुई व्यक्ति आपसी सहमतिमा एउटै छानामुनि पति-पत्नीजस्तै बस्ने यो अभ्यास नयाँ र चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

विशेष गरी काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर जस्ता प्रमुख सहरी क्षेत्रमा शिक्षित, आत्मनिर्भर र आधुनिक विचार बोकेका युवापुस्तामा यो संस्कृति बिस्तारै जरा गाड्दै गएको देखिन्छ।

सह-जीवनको अवधारणालाई सूक्ष्म रूपले अध्ययन गर्ने हो भने यसका केही सकारात्मक र व्यावहारिक पक्षहरू पनि अगाडि आउँछन्। सहरी जीवनको व्यस्तता र आर्थिक जटिलताका बीच दुई व्यक्तिले मिलेर बस्दा आवास र दैनिक उपभोग्य खर्च बाँडफाँड भई आर्थिक बोझ कम हुन पुग्छ।

यसका साथै, विवाह जस्तो दीर्घकालीन र कानुनी दायित्व बोकेको सम्बन्धमा बाँधिनुअघि एक-अर्काको स्वभाव, सोच, जीवनशैली र विचारको सामञ्जस्यता परीक्षण गर्ने यो एउटा गतिलो माध्यम पनि बन्न सक्छ।

परम्परागत नेपाली विवाहमा प्रायः दुई परिवार र समाजको ठूलो हस्तक्षेप रहने हुँदा; दाइजो, जातपात वा पारिवारिक दबाबबाट मुक्त भई आफ्नै निर्णयमा जीवन जिउन चाहने व्यक्तिहरूका लागि सह-जीवनले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र लचिलोपन प्रदान गरेको छ।

तर अर्कातिर, सामाजिक र सांस्कृतिक धरातललाई हेर्दा नेपाली समाज अझै पनि पूर्ण रूपमा यस्ता खुला सम्बन्धहरूलाई आत्मसात् गर्न तयार भइसकेको छैन। सनातन धर्म, वैदिक परम्परा र सामाजिक अनुशासनमा आधारित नेपाली समाजमा बिना-विवाह एकत्र बस्नुलाई अझै पनि अनैतिक र मर्यादाविपरीत कार्य मानिन्छ।

यसै कारण सह-जीवनमा बसेका जोडीहरूले घरधनीबाट कोठा नपाउने, छरछिमेक र आफन्तबाट बहिष्कृत हुनुपर्ने तथा निरन्तर मानसिक तनाव र हीनताबोध झेल्नुपर्ने बाध्यता रहन्छ।

सम्बन्धमा कुरा नमिल्दा जुनसुकै बेला छुट्टिन सकिने लचिलोपन भए तापनि, यसले व्यक्तिहरूमा धैर्यता, समर्पण र दायित्वबोधको भावनालाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ; जसले अन्ततः समाजको मुख्य आधार मानिएको पारिवारिक संस्थालाई नै विघटनतर्फ धकेल्ने खतरा निम्त्याउँछ।

यस प्रकारको अनौपचारिक सम्बन्धमा सबैभन्दा बढी मार र जोखिम महिलाहरूमाथि नै पर्ने गरेको छ। हाम्रो पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाका कारण सम्बन्ध असफल भएर छुट्टिँदा पुरुषलाई खासै ठूलो असर नपरे पनि महिलालाई समाजले “चरित्रहीन” को बिल्ला भिराइदिन्छ।

साथै, केवल शारीरिक वा आर्थिक फाइदाका लागि महिलालाई प्रयोग गरेर छाडिदिने र धोका दिने प्रवृत्ति पनि यस्ता सम्बन्धहरूमा उत्तिकै मौलाएको पाइन्छ।

कानुनी दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि नेपालको मुलुकी नागरिक तथा अपराध संहितामा सह-जीवनका लागि स्पष्ट छुट्टै कानुनी व्यवस्था र सुरक्षा छैन। यदि पुरुषले पछि धोका दिएमा वा अर्कैसँग विवाह गरेमा महिलाले अंश वा क्षतिपूर्ति पाउन निकै कठिन हुन्छ।

अझ यस्तो सम्बन्धबाट सन्तानको जन्म भएमा ती बालबालिकाको जन्मदर्ता, नागरिकता, पहिचान र कानुनी अधिकारका विषयमा गम्भीर जटिलताहरू उत्पन्न हुन्छन्।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, सह-जीवन आधुनिकता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा भित्रिएको त्यस्तो दोबाटो हो, जहाँ अवसरभन्दा बढी जोखिम र अनिश्चितताहरू लुकेका छन्।

नेपाली समाजमा यसले युवाहरूलाई आफ्नो साथी चुन्ने र बुझ्ने केही स्वतन्त्रता दिए तापनि, यसले सिर्जना गर्ने सामाजिक, नैतिक, कानुनी र भावनात्मक परिणामहरू अत्यन्त गम्भीर छन्। त्यसैले केवल देखासिखी, क्षणिक रहर वा स्वार्थका लागि यस्तो जोखिमपूर्ण बाटो रोज्नुभन्दा पूर्व सोच्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

यदि कसैले सह-जीवनको मार्ग रोज्छ नै भने पनि त्यसमा दुवै पक्षबीच पूर्ण इमानदारिता, स्पष्टता, कानुनी सचेतना र एक-अर्काप्रतिको उच्च सम्मान हुनु अनिवार्य छ, अन्यथा यसले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई विनाशतिर मात्र लैजान्छ।